Abstract
Türk-Amerikan ilişkilerinin 1930’lu yıllardaki seyrini siyasal tarih ekseninde inceleyen araştırmaların bolluğuna kıyasla, dönemin ince diplomasi yönünü teşkil eden kültürel temas gereken ilgiyi görmemiştir. Olasılıkla, Türkiye’nin yakın dönem tarihçiliğinin baskın karakterinden ileri gelen bu husus, kaynak çeşitliliğinin yarattığı yeni imkânlarla aşılabilecektir. 1930’lu yıllar Türk-Amerikan ilişkilerinde yeni bir sayfanın açıldığı bir dönemdir. Arkeolojik faaliyetler iki ülke arasında yeni bir diplomasi imkânı doğurmuştur. Erken Cumhuriyet döneminde Amerika’daki arkeoloji kuruluşlarının mümbit Anadolu coğrafyasında yoğun kazı çalışmaları yürüttükleri bilinmektedir. Bu dönemde yabancı arkeologlar, Troya’da başlatılan kazılara ek olarak Hatay, Adana, Kadifekale, Yalova ve Sultanahmet civarında yaptıkları kazılarda Anadolu’nun kadim tarihini açığa çıkarmışlardır. Atatürk dönemi Türkiye’sinin Batılı ülkelerle kurmayı planladığı kültürel ve diplomatik bağları güçlendirmesinin yanı sıra, erken Cumhuriyet döneminin tarih anlayışını pekiştirecek tarihsel bilginin elde edilmesine ilişkin beklentiler de söz konusu kazı faaliyetleri için olumlu bir ortam oluşmasını beraberinde getirmiştir. İki savaş arası döneme dair yapılan okumalarda dikkati çeken konular arasında dış politik meselelerden biri olan Ayasofya’nın mozaiklerinin temizlenerek açığa çıkarılması ve bu doğrultudaki genel restorasyon, Türkiye’nin dış politikadaki tercihleri ve kültürel politikalarının somut yansımalarından birini oluşturmaktadır. Türkiye’nin 1930’lu yıllarda kültürel alanda son derece hareketli geçen bir dönem oluşu, bir yönüyle dış politikadan da izler taşımaktaydı. Atatürk’ün kültür devriminin batı medeniyeti yönelimli izler taşıdığının bilinmesine karşın, bu tercihin hangi kanallarla batı ülkeleri ile diplomatik temas imkânları doğurduğu sorusu ise güncelliğini korumaktadır. Bu açıdan bakıldığında, İstanbul’un Bizans mirasının en önemli kalıntıları arasında sayılan Ayasofya’nın yakın tarihin seyri içerisinde geçirdiği dönüşüm, Türkiye’nin kültürel ve diplomatik tercihlerini de yansıtan tarihsel bir izlek sayılabilir. Ayasofya’nın doğu ve batı kültürleri için mimari ve manevi bir hazine oluşu 1930’lu yılların Türkiye’sinde izlenen kültür politikalarında da dikkate alınmıştır. Amerikan Bizans Enstitüsü Direktörü Thomas Wittemore’un başlattığı Ayasofya’daki restorasyon Amerikalı diplomatların yakından takip ettikleri bir gelişme olmuştur. Türk-Amerikan ilişkilerinin farklı bir yönünü ortaya koyan bu misyon, Cumhuriyet’in entelektüel kuşağından mutlak bir destek görmüştür. Bu çalışma kapsamında, Amerika’nın Ankara büyükelçiliğinin diplomatik yazışmalarına yansımaları ve dönemin ulusal basınında konunun ele alındığı şekliyle Ayasofya’daki restorasyon bağlamında Türk-Amerikan ilişkilerinin iki savaş arası dönemdeki gidişatı ile alakalı çıkarımlarda bulunulacaktır.