İslâm’daki Faiz Yasağının Temeli Olarak Câhiliye Ribâsı Kavramı
Author:
Open Access
- 15 June 2017
- journal article
- Published by Cumhuriyet University in Cumhuriyet İlahiyat Dergisi
- Vol. 21 (1) , 701
Abstract
İslâm’daki faiz yasağının temelini Câhiliye Dönemi’nde bilinen ve uygulanan ribâ teşkil eder. İlk dönem müfessirlerinin kahir ekseriyetine göre, Kur’ân’da yasaklanan ribâ da câhiliye ribâsıdır. Sünnet’te aynı cins malların birbiriyle alışverişlerinde sözleşme yapan taraflardan biri lehine şart koşulan fazlalığın ribâ olarak nitelendirilmesi de yine bu ribâ yasaklanırken güdülen mantığa dayanır. Keza, fâsit veya bâtıl alışveriş türlerinin ve gayrimeşru kazanç yollarının Hz. Peygamber tarafından yasaklanmasının temelinde de yine câhiliye ribâsının yasaklanmış olmasının gerisindeki maksat/maslahat yatmaktadır. Ayrıca İslâm alimlerinin ribâya ilişkin görüşlerinin şekillenmesinde ve netleşmesinde câhiliye ribâsına yükledikleri anlamın büyük bir etkisi vardır. Bu makalede öncelikli amacımız, ana kaynaklara müracaat ederek câhiliye ribâsının mahiyetini ortaya koymak, özelliklerini ve unsurlarını tespit etmektir. Ulaştığımız sonuçların, günümüzdeki faiz problemine İslâm açısından çözüm arayan çabalara temel bir katkı sağlayacağını umuyoruz . Faiz, makul ve haklı temellere dayanmayan gayrimeşru bir muamele ve gayriahlaki bir kazanç biçimidir. Bu yüzden bütün semavi dinlerde yasaklanmış, Eski Yunan Felsefecileri tarafından eleştirilmiş, insaf ve vicdanı olan herkes tarafından gayriinsani görülmüştür. Bununla birlikte, faiz anlayışı, çağdan çağa, toplumdan topluma az veya çok farklılaşabilmiştir. Câhiliye Arapları da biçimsel olarak evrensel olsa bile yerel özellikleri de az olmayan bir faiz anlayışına sahiptiler. Onlar bu anlayışlarını, bizzat faiz, faiz muamelesi ve faiz işletilmek üzere verilen mal anlamlarının her üçünü birden karşılayan ribâ kelimesiyle ifade etmekteydiler. Arap dilinde bu kelime ve türevleri, genel olarak, ne şekilde ve hangi yönden olursa olsun bir şeyin artması, fazlalaşması, çoğalması anlamlarına gelmektedir. Bu kelime özel olarak mal ve mali işlemler için kullanıldığında ise, faizlendirme / ribâlandırma yoluyla artmayı ifade etmektedir. Kelimenin if’âl kalıbı, artırmak, faizcilik veya tefecilik yapmak, ribâ / faiz almak veya vermek, ribâ ile malını artırmak, bir şeyi nemalandırıp artırmak, faiz yemek, faize bulaşmak, verdiğinden daha fazlasını almak anlamlarında kullanılmaktadır. Câhiliye Arapları arasında ribânın çok yaygın olduğu bilinmektedir. Hz. Peygamber, Hicretin 10’uncu yılında yaptığı Veda Haccı’nda irad ettiği bir hutbesinde, “Câhiliye toplumunun ribâsı kaldırılmıştır. Kaldırdığım ilk ribâ da ribâmız, yani, Abbas b. Abdulmuttalib’in ribâsıdır; artık onun tamamı kaldırılmıştır.” demiştir. Bununla birlikte, Hz. Peygamber’den ve sahabilerinden, bu ve benzeri hadislerde geçen câhiliye ribâsı tabirini açıklayan herhangi bir bilgi nakledilmemiştir. Bu konudaki ilk açıklamalar tabiilere aittir. Onlardan gelen rivayetleri dörde ayırabiliriz. Birinci tür rivayetlerde, veresiye alışveriş sonrasında müşteri borcunu ödeyemiyor, satıcı ile yeni bir akit yapıyor, satıcı onun borcunu erteliyor, fakat yeni vade karşılığında ondan anamalına ilaveten bir fazlalık almayı şart koşuyor, onun aldığı bu fazlalığa ribâ deniyor. Veresiye alışveriş terkibinin yerini ikinci tür rivayetlerde borç ( الديْن ) kavramı, üçüncü tür rivayetlerde ödünç ( القرْض ) terimi, dördüncü tür rivayetlerde de hak ( الحقّ ) kelimesi almaktadır. Rivayetlerin analizinden anlaşılmaktadır ki, Câhiliye Dönemi’nde ribâ akdi, ödünç işlemlerinde ödünç akdiyle eşzamanlı olarak yapılabilirken, diğer borç akitlerinde zamanında ödenmeyen borcun vadesi yeni bir anlaşmayla uzatılırken yapılmaktadır. Bu rivayetler câhiliye ribâsının muhtevasını belirlemek için sağlam bir veri alanı oluşturmaktadır. Biz bu rivayetlerden hareketle İslâm’dan önceki ribânın unsurlarını ve özelliklerini belirleyebiliriz. Rivayetlerden anladığımız kadarıyla, câhiliye ribâsının tarafları hakiki kişilerdir, dayandığı akit çoğu kere borç akdidir; ribâ akdi borçlanmanın bir sonucu olarak akdedilir, tarafların icap ve kabulleri...Keywords
This publication has 1 reference indexed in Scilit:
- Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi Yayın İlkeleriAnkara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 2004