Psikolojide olumsuz yanıt yanlılığı, temaruz ve belirti geçerliliği: Türkiye odaklı bir gözden geçirme
- 25 August 2025
- journal article
- Published by Klinik Psikoloji Arastirmalari Dernegi in Klinik Psikoloji Dergisi
- Vol. 9 (2) , 242-263
Abstract
Alanyazın, psikolojik veya nöropsikolojik değerlendirmeler geçiren veya belirli bağlamlarda (örn., adli tıp) bu tür değerlendirmeler için yönlendirilen bireylerin, bildirdikleri sorunlar veya belirtiler konusunda her zaman doğru olmadıklarını göstermektedir. Buna göre; bireyler, özellikle öznel bildirimlerde, birtakım faktörlere dayalı değerlendirmelerin sonuçlarını çarpıtan ve hatta geçersiz kılan bir yanıt tarzı sergileyebilirler. Bu faktörler arasında soruların niteliği, testin bağlamı, kişinin değerlendirme sürecindeki ruh hali ve/veya fayda sağlama güdüsü yer alabilir. Örneğin, yanıt yanlılığı olarak tanımlanan ve değerlendirme sonuçlarını çarpıtmaya yönelik olan bir yanıt tarzı, bazı kişilerin bir durumu gerçekte olduğundan daha iyi (olumlu yanıt yanlılığı), diğerlerinin ise gerçekte olduğundan daha kötü (olumsuz yanıt yanlılığı) olarak sunmasını içerebilir. Bu durum iç (örn., psikolojik fayda) ve/veya dış (örn., finansal fayda) teşvikler tarafından güdülenebilmektedir. Buradan hareketle, bariz bir dış teşvik doğrultusunda fayda sağlama amacıyla kişinin kendi psikolojik ve/veya fiziksel belirtilerini istemli olarak abartması veya bunları uydurması da bir yanıt tarzıdır ve alanyazında temaruz olarak tanımlanmaktadır. Bu bağlamda, belirti geçerliliği, bireyler tarafından sunulan (örn., öz bildirim yoluyla) belirtilerin doğruluğuna atıfta bulunmak için kullanılan bir kavramdır. Yukarıdaki bilgiler ışığında, bu gözden geçirme çalışması, yanıt yanlılığı, temaruz ve belirti geçerliliğine ilişkin uluslararası alanyazının yanı sıra Türkiye’de, Türk toplumuna yönelik veya Türkçe yazılmış çalışmalara dayanmaktadır. Bu kapsamda, DSM’deki (Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal Elkitabı) temaruz tanımı, DSM tanımına yönelik eleştiriler, yaygınlık oranları, tespit başarısızlıklarının sonuçları, alternatif tespit sistemleri, belirti geçerliliğinin değerlendirilmesi, önerilen nesnel psikometrik test türleri ve genel olarak güncel bulgular ve gelişmeler gözden geçirilmiştir. Elde edilen bilgiler ışığında önerilerde bulunulmaktadır.Keywords
Funding Information
- Bu çalışma herhangi bir proje kapsamında gerçekleştirilmemiş ve herhangi bir fon veya ödenek kullanılmamıştır.
This publication has 104 references indexed in Scilit:
- Explaining Performance and Symptom Validity Testing to the Trier of Fact2021
- An International Perspective on Feigned Mental Disabilities: Conceptual Issues and Continuing ControversiesBehavioral Sciences & the Law, 2017
- Detection System for Malingered PTSD and Related Response BiasesPsychological Injury and Law, 2015
- Psychological Assessment of Symptom and Performance Validity, Response Bias, and Malingering: Official Position of the Association for Scientific Advancement in Psychological Injury and LawPsychological Injury and Law, 2014
- Malingering, Feigning, and Response Bias in Psychiatric/ Psychological Injury2014
- The Psychological Consultative Examination for Social Security DisabilityPsychological Injury and Law, 2011
- DSM-5 and Malingering: a Modest ProposalPsychological Injury and Law, 2010
- Feigning in adjudicative competence evaluationsBehavioral Sciences & the Law, 2010
- Explanatory models of malingering: A prototypical analysis.Law and Human Behavior, 1994
- The detection of malingered mental illnessBehavioral Sciences & the Law, 1984