Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Bağlamında Ortaöğretim (9–12. Sınıf) Coğrafya Eğitimi İçin Disipline Özgü Bir Yapay Zekâ Okuryazarlığı Çerçevesi
- 30 September 2026
- journal article
- Published by Marmara University in lnternational Journal of Geography and Geography Education
- No. 59,p. 1-17
Abstract
Yapay zekâ (YZ) okuryazarlığı, dijital çağın temel yetkinliklerinden biri olarak eğitim araştırmalarının odağına konumlanmaktadır. Ancak bu alanda üretilen başlıca çerçeveler, belirli bir disiplinden bağımsız olarak, genel bir kullanıcı yetkinliği anlayışından hareket etmektedir. Bu durum, coğrafya eğitiminin mekânsal düşünme, insan-çevre ilişkisi ve veri etiği gibi kendine özgü bilişsel, konusal ve etik niteliklerinin söz konusu çerçevelerde yeterince temsil edilememesine neden olmaktadır. Bu araştırma, kuramsal-kavramsal nitelikte olup bütünleştirici literatür derlemesi ile kavramsal çerçeve geliştirmeyi birleştiren bir desen benimsemektedir. Veri kaynağı olarak Web of Science, Scopus ve ERIC bibliyografik veri tabanları; tamamlayıcı tarama için Google Scholar; ULAKBİM TR Dizin, DergiPark ve YÖK Ulusal Tez Merkezi ile MEB/UNESCO/OECD kurumsal portalları taranmış; 2005–2026 yılları arasında yayımlanmış hakemli yayınlar, kurumsal politika belgeleri ve birincil belge olarak TYMM 2024 Ortaöğretim Coğrafya Dersi Öğretim Programı (9–12. sınıflar) analize dâhil edilmiştir. Bulgular, TYMM ortaöğretim coğrafya programında YZ boyutunun yer almaması nedeniyle kritik bir müfredat boşluğu oluştuğunu ortaya koymaktadır. Bu boşluk, MEB’in 2025 yılında yayımladığı Eğitimde Yapay Zekâ Politika Belgesi ve Eylem Planı (2025–2029) ile politika düzeyinde farkında olunmakla birlikte, söz konusu belgede coğrafya eğitimine özgü somut bir uygulama çerçevesi yer almamaktadır. Bu makale, TYMM 2024 Ortaöğretim Coğrafya Dersi Öğretim Programı ekseninde 9–12. sınıf coğrafya eğitimi için disipline özgü bir YZ okuryazarlığı çerçevesi önermeyi amaçlamaktadır. Geliştirilen Coğrafya Odaklı YZ Okuryazarlığı Çerçevesi (COYZOÇ) beş temel boyuttan oluşmaktadır: (1) Mekânsal YZ Farkındalığı, (2) Coğrafi Veri Okuryazarlığı, (3) Algoritmik Mekân Etiği, (4) Araç ve Uygulama Yetkinliği ve (5) Eleştirel Coğrafi Sorgulama. Makale müfredat geliştirme süreçleri ve öğretmen yetiştirme programları için kuramsal ve pratik öneriler de sunmaktadır.Keywords
This publication has 38 references indexed in Scilit:
- Transforming geography education: the role of generative AI in curriculum, pedagogy, assessment, and fieldworkInternational Research in Geographical and Environmental Education, 2025
- Developing a Canadian artificial intelligence medical curriculum using a Delphi studynpj Digital Medicine, 2024
- What are artificial intelligence literacy and competency? A comprehensive framework to support themComputers and Education Open, 2024
- Development of the “Scale for the assessment of non-experts’ AI literacy” – An exploratory factor analysisComputers in Human Behavior Reports, 2023
- Basic Geo-Spatial Data Literacy Education for Economic ApplicationsKN - Journal of Cartography and Geographic Information, 2023
- Accelerating ethics, empathy, and equity in geographic information scienceProceedings of the National Academy of Sciences, 2022
- Conceptualizing AI literacy: An exploratory reviewComputers and Education: Artificial Intelligence, 2021
- Educational Resources, Geographical Information, Geomedia, and Learning2020
- Literature review as a research methodology: An overview and guidelinesJournal of Business Research, 2019
- The future role of GIS education in creating critical spatial thinkersJournal of Geography in Higher Education, 2016