Ayşe Güneş Bayır

Afetler; toplumların sosyal, ekonomik ve fiziksel düzenini derinden sarsan, çok boyutlu olaylardır. Bu nedenle afet yönetimi, sadece olay anındaki müdahaleleri değil; afet öncesindeki hazırlık ve risk azaltma çalışmaları ile afet sonrasındaki iyileştirme süreçlerini de kapsayan bütünleşik bir sistem olarak ele alınmalıdır. Bu derleme çalışması, Türkiye’de afet yönetimi anlayışının geçirdiği evrimi tarihsel bir yaklaşımla incelemektedir. Osmanlı döneminden bugüne kadar olan süreçte çıkarılan yasalar, kurulan kurumlar ve yönetim stratejilerindeki değişimler kronolojik bir sırayla ele alınmıştır. Özellikle 1999 Marmara Depremi, Türkiye için bir dönüm noktası olmuş ve afet yönetiminde köklü bir yaklaşım değişimini beraberinde getirmiştir. Bu bölümde, sadece kriz anına odaklanan "müdahale odaklı" eski sistemden; olası riskleri önceden belirleyip önlem almayı hedefleyen "risk temelli" modern yönetim anlayışına geçiş süreci analiz edilmiştir. Çalışmanın devamında, afet risklerinin önceden tespit edilmesinin ve zarar azaltma faaliyetlerinin hayati önemi üzerinde durulmuştur. Kurumlar arası iş birliği, merkezi koordinasyonun etkinliği ve sürdürülebilir afet politikalarının oluşturulması noktasında mevcut sistemin nasıl işlediği değerlendirilmiştir. Bölüm, Türkiye’deki afet yönetim sisteminin mevcut durumuna dair nesnel bir bakış sunarak, uygulamaların daha verimli hale getirilmesi için çözüm önerileri sunmayı amaçlamaktadır.

Rapid access to food and water in disaster‐affected areas is crucial for meeting individuals’ nutritional needs, and the uninterrupted operation of public food service is closely tied to the disaster awareness levels of staff. This study aimed to examine the disaster awareness perception level of public food service staff ( n = 223), and to evaluate these perceptions in relation to socio‐demographic factors. Data was collected using the Disaster Awareness Perception Scale, which consists of 36 items for disaster education awareness, pre‐disaster awareness, false disaster awareness, and post‐disaster awareness, along a socio‐demographic questionnaire. The Cronbach's alpha for the scale was found 0.906. Participants 76.0% ( n = 169) showing good, 15.8% ( n = 35) moderate, and 8.2% ( n = 19) insufficient levels of disaster awareness. Statistically significant differences were found according to age, educational level, and length of employment in the same workplace ( p < 0.05), whereas no significant differences were observed regarding gender, marital status, work seniority, prior disaster experience, service in disaster areas, or having relatives in disaster zones. Consequently, staff with low disaster awareness should be considered a group requiring additional support in disaster preparedness and response processes. It is recommended to provide awareness‐based and practice‐oriented training, clarify disaster‐related responsibilities in job descriptions, and increase the frequency of scenario‐based drills. These findings demonstrate that disaster education and preparedness programs will promote a balanced level of disaster awareness. This study expands the literature on crisis management and disaster awareness perception by highlighting a public food service population that has not been studied in Türkiye or even globally.

Malnutrition is preventable, and increasing investment in food and nutrient care for patients can save lives. A retrospective study evaluated the adequacy levels of the menus served in a hospital by making meal‐based seasonal comparisons and examined the potential of these menus to pose a risk of malnutrition. In this context, the nutritional profile regarding energy, macro and micronutrients, and fiber was revealed. The results were compared with the Food and Drug Administration (FDA), the European Food Safety Authority (EFSA) and Türkiye Dietary Guideline‐2022 (TDG‐2022) recommendations. The nutrient profile of the menus was assessed by the Nutrient Rich Food NRF20.3 index (NRF20.3) and Limiting Nutrients 3 (LIM3) subscores. A one‐year dataset obtained from a hospital menu includes three meals (breakfast, lunch, and dinner) with various menus (general, diabetic, and gluten‐free) were examined, and the results of their nutrient profile were significantly different ( p = 0.001). The NRF20.3 score for all menus and meals for a year was insignificant, while LIM3, the general menus for breakfast in spring, were higher than those of other menus ( p = 0.001). The energy content of the general menus was between 1,621 and 1,663 kcal, which is high according to TDG‐2022, instead of EFSA and FDA. Daily potassium, calcium, magnesium, and fiber of the menus were low according to TDG‐2022 and EFSA, which is in accordance with including more meat and fewer vegetables, fruits, and dairy groups seasonally. Sodium and phosphorus in the menus were high. It was seen that the nutrient profile of the hospital menus examined in the study was not compatible with TDG‐2022. The menus' high energy, fat, saturated fat, sodium, and low calcium and fiber content lead to imbalances in nutrient intake. This situation can lead to nutrient deficiencies in hospitalized individuals. However, when the amount of protein in the menus is considered, it is seen that hospital menus pose a risk of malnutrition for men while being sufficient for women.

Günümüzde, toplumumuzun birçok kesimine dokunan ve özellikle de hassas bir konu olan özel gereksinimli çocukların eğitim hizmetlerine erişimindeki zorluklar, üzerine titizlikle düşünülmesi ve çözüm üretilmesi gereken bir alan olarak karşımıza çıkmaktadır. Özel gereksinimli çocuklar, toplumumuzun en değerli varlıkları arasında yer alır. Ancak, sağlık ihtiyaçları, özellikle özel bakım gerektiren durumlarda genellikle standart hizmetlere uyum sağlamakta zorlanan özel gereksinimli çocuklar için karmaşık bir yapıya sahiptir. Bu uyum aşamasında yapılan araştırmalarla ve faydalı olması açısından bütüncül izlem modeli karşımıza çıkmaktadır. Bütüncül izlem modeli kavramı ilk olarak 1960’larda kronik hastalıkları olan çocukların izlemini yapan çocuk hekimleri arasında ortaya çıkmıştır.4 Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) tarafından 1967 yılında kurulan “pediatri uygulamaları” komisyonunun yayınladığı raporda, özel gereksinimleri olan çocukların sıklıkla birbirinden bağımsız çalışan farklı hekimler tarafından izlendiği, izlemi yapan hekimler arasındaki işbirliği ve iletişim eksikliğinin çocuklara verilen hizmetlerde tekrarlamalar ve aksamalar yarattığı bildirilmiştir. yılında bu AAP Kurulu tarafından bir kitapta yayınlanmıştır.5 Amerikan Pediatri Akademisi bütüncül izlem modeli çalışma Grubu 1992’de kurulmuştur ve 1992’de yayınladıkları bildiride, gelişimsel riskleri ve özel gereksinimleri olan çocuklara sağlık hizmeti veren tüm çocuk hekimlerinin Bütüncül İzlem Modelini uygulamalarına yerleştirmeleri istenmiştir. Bütüncül izlem modeli uygulamaları sağlık bakımında her çocuğunda daha çabuk mobilize olmasını da sağlayarak hem kendilerinin hem de ailelerin yaşam kalitelerini de arttırdığı literatürde belirtilmektedir. Bu da bütüncül izlem modelinin önemini oluşturmaktadır. Bu çalışmanın amacı özel sağlık bakımına ihtiyaç duyan özel gereksinimli çocukların genel olarak karşılaştığı problemler ve bütüncül izlem modeli ile ele alınarak daha kaliteli sağlık hizmetleri alınmasını sağlamaktır.

Beslenmemizde büyük bir yer kaplayan süt ve süt ürünlerinin, hammaddeden üretim aşamalarına, üretim esnasında ve sonrasında taşıma-depolama şartları dahil hem personel hem de alet-ekipman hijyenine yönelik kurallara dikkat edilmesi ile ‘çiftlikten-çatala gıda güvenliği’ sağlanabilir. Ancak, süt ve süt ürünlerinin mikrobiyolojik kalitelerinin araştırıldığı çalışmalarda ülkemizde hijyenik kalitelerinin genel olarak düşük olduğu saptanmıştır. Süt ve süt ürünleri üretimi yapan yerlerde hijyen ve sanitasyon kurallarına uyulmaması durumunda süt ve süt ürünleri çok miktarda mikroorganizma ile kontamine olabilmektedir. Bu kontamine gıdaların tüketilmesi halk sağlığı için tehlike oluşturabilmektedir. Mevcut araştırmanın amacı, İstanbul’da açıkta satılan çiğ süt ve süt ürünlerinin araştırarak halk sağlığı açısından değerlendirmektir. Açıkta satılan çiğ süt ve süt ürünlerinden 12’şer adet, toplamda 60 adet numune aseptik şekilde toplanıp toplam fungus ve mezofilik aerobik bakteri varlığı araştırıldı. Elde edilen sonuçlar Çiğ Sütün Arzına Dair Tebliğ (2017) ve Türk Gıda Kodeksi Mikrobiyolojik Kriterler Yönetmeliği (2025)’ne göre değerlendirilmesi yapılıp tartışıldı. Çalışmada incelenen numunelerin %58’inde küf, %92’sinde maya bulundu. En yüksek küf koloni sayısı tereyağı numunesinde (6,00 × 105 kob/g) bulundu. Çiğ sütlerin %58 Tebliğe uygun değildi. Mezofilik aerobik bakteri sayısı sırasıyla en yüksek tel peyniri, çiğ süt, tereyağı, dondurma ve beyaz peynirde bulundu. Sonuç olarak, mikrobiyal kontaminasyon düzeylerinin özellikle üretim, muhafaza ve satış koşulları, hijyen standartları ve coğrafi faktörlerden büyük ölçüde etkilendiğini ortaya koymaktadır. Yüksek mikrobiyal yükler, gıda güvenliği ve kalitesi üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir ve halk sağlığı açısından risk oluşturabilir. Halkın bu konuda bilinçlendirilmesi ve bilinçli tüketici davranışlarının teşvik edilmesi, uzun vadede gıda güvenliğinin sağlanmasına katkıda bulunacaktır.

Özel öğrenme güçlüğü normal ya da normalin üzerinde zekâ seviyesine sahip olunmasına rağmen akademik alanda yaşanan zorluklarla tanımlanmaktadır. Özel öğrenme güçlüğü olan çocuklar yaşadıkları akademik zorlukların yanında motor gelişim süreçlerinde akranlarına göre farklılıklar yaşamaktadır. Özel öğrenme güçlüğü olan çocuklarda sıklıkla kaba ve ince motor beceri yetersizlikleri, denge problemleri ve koordinasyon güçlükleri görülmektedir. Motor gelişimdeki bu farklılıkların erken çocukluk döneminden itibaren görülür ve okul çağı boyunca devam eder. Özel öğrenme güçlüğü olan çocuklar ayrıca günlük yaşam aktivitelerinde, sosyal beceri gerektiren oyunlara katılımda ve karmaşık motor görevleri gerçekleştirmede zorluklar yaşarlar. Fonksiyonel yeterliliklerin sınırlı olması, fiziksel aktivite düzeylerinde azalma, özgüven kaybı ve sosyal izolasyon gibi ikincil etkileri de beraberinde getirebilmektedir. Bu bölümde motor becerilerdeki performansın bilişsel ve akademik gelişimle ilişkisi incelenmiş, gelişimsel değerlendirme ve destekleyici müdahale yaklaşımlarının önemi vurgulanmıştır. Özel öğrenme güçlüğü olan çocuklarda motor gelişim farklılıklarının üzerinde durularak eğitimciler, terapistler ve araştırmacılar için bütüncül bakış açısı geliştirilmesi planlanmış ve gelişimlerinin desteklenmesine yönelik rehabilitasyon planı oluşturmada bilimsel bir çerçeve sunulması amaçlanmıştır.

Tarih boyunca önem arz eden sağlık bilimleri alanı, yapay zeka tabanlı teknolojik uygulamalar ile yeni araştırmalara yön vermektedir. Bu bağlamda hastaların bakım ve tedavilerinde hem de eğitim alanında yenilikçi araştırmalar ortaya çıkmaktadır. Sağlık Bilimleri Alanında Akademik Araştırmalar kitabı ile aynı zamanda özel gereksinimli çocukların gelişimleri ve izlenimlerinin modellemeleri hakkında ve toplum sağlığını ilgilendiren huzurevlerinde yaşayan bireylerin temel ihtiyaçlarının belirlenmesine yönelik çalışmalar yer almaktadır. Sağlıklı beslenmede ve sağlığın geliştirilmesinde önemli yeri olan süt ve süt ürünlerinin güvenilir olması halk sağlığının korunması ile ilişkilidir. Bu kitap, tek tıp-tek sağlık konseptinin sağlık bilimleri alanında kanıta dayalı teoriğin uygulamaya yansımasının şekil bulmuş halini öğrencilere, araştırmacılara ve sağlık profesyonellerine sunmaktadır. Bu yayın ile sağlık bilimleri alanının sürdürülebilir gelişimine yeni bilgilerle katkıda bulunmak hedeflendi.

Phenylketonuria (PKU), one of the most common metabolic diseases, is a recessive, congenital and hereditary disease that occurs with the absence or deficiency of the enzyme called phenylalanine hydroxylase, which converts phenylalanine to tyrosine. Therefore, the aim of this review was to discuss the disease management in individuals with phenylketonuria. As a result of the inability to metabolize phenylalanine amino acid in patients with PKU, the level of phenylalanine increases in the systemic circulation and brain, which may lead to neurocognitive activity and psychosocial dysfunctions and various disorders. If infants with PKU, who are indistinguishable from healthy babies at first birth, are fed like normal babies, phenylalanine accumulates in the body and symptoms occur and gradually worsen. To keep the blood sugar phenylalanine level at the desired range various medical treatment methods (pharmacological treatment and gene therapy), especially nutritional therapy, can be preferred. However, alternative treatment methods should be carried out in combination with diet therapy. Some dietary restrictions are maintained for life, while patients follow a strict diet in dietary protein intake to prevent high plasma phenylalanine levels and neurological damage. In this review, the definition, classification and phenylalanine-restricted diet treatments of phenylketonuria are discussed.

FODMAP adı verilen kısa zincirli karbonhidratlar; fermente edilebilir, oligosakkaritler, disakkaritler, monosakkaritler ve polioller olup besinlerin çoğunun içeriğinde bulunurlar. Bazı bireylerin FODMAP içeren besinlerin tüketmesi ile gaz, ishal, karın şişkinliği ve kramp gibi gastrointestinal semptomlar görülebilmektedir. Ayrıca, bu bireylerin yaşam kalitesini de bu durum ciddi manada düşürmekte olup bu semptomların kontrolü için düşük FODMAP diyeti sunulmaktadır. Düşük FODMAP diyeti, insanların ince barsağında yavaşça emilen veya sindirilemeyen aynı zamanda yüksek düzeyde ozmotik kısa zincirli karbonhidratların alımını kısıtlamaya dayanmaktadır. Diğer yandan, Düşük FODMAP diyet planlaması üç aşamada uygulanmaktadır: FODMAP kısıtlanması, yeniden verilmesi ve ardından hastaların toleransına göre bireye özgü seçici FODMAP. Düşük FODMAP diyeti, diğer fonksiyonel gastrointestinal sistem bozukluklarında, irritabl bağırsak sendromunda, çölyak dışı gluten hassasiyetinde inflamatuar bağırsak hastalıklarında, uygulanmaktadır. Böylece bu rahatsızlıklarda bireylerin semptomlarında azalma ve yaşam kalitesinde de artış görülmektedir. Ancak, bireylerin beslenmesinde FODMAP kısıtlamasının dezavantajları da vardır. FODMAP bileşenlerinin çoğu prebiyotik karakterde olduğundan beslenmede lif alımının azalmasına yol açarak bağırsak mikrobiyotası üzerinde olumsuz etkilere sebep olabilir. Düşük FODMAP diyet uygulaması ve semptomların takibinde mutlaka bir sağlık profesyoneli görev almalıdır. Özellikle diyetisyenler, hastanın günlük olarak maruz kaldığı FODMAP bileşenlerini belirlemeli, gıdalara toleransı test etmeli, diyete bağımlılığı kontrol etmeli, hastaya özel diyet talimatları vermeli ve gıda kaynaklarına alternatifler sunarak diyette maksimum çeşitliliği sağlamalıdır. FODMAP karbonhidratlarını incelemek, düşük FODMAP diyetini açıklamak ve düşük FODMAP diyetinin etkilerine ilişkin kanıtlar hakkında bir güncelleme bu derleme ile amaçlanmıştır.