Jolanta Mędelska

This article presents an analysis of the language of the novel Kresy [The Borderlands], written in 1917 by the prolific publicist, prose writer and literary critic Kazimierz Zdziechowski, a landowner from the north-eastern Borderlands (kresy północno-wschodnie). His novel describes the life of a provincial town in the Minsk region and the surrounding villages and manor houses in the period just before World War I and during the war. Zdziechowski dedicated his book to the memory of his fellow Borderland countrywoman Eliza Orzeszkowa. The analysis shows that, despite the suggestive title and other favourable circumstances, the author did not use the rich repertoire of the Northern Borderland variety of Polish (polszczyzna północnokresowa) as a means for linguistic stylisation. The few reflections of features of the Polish language from across the north-eastern ethnic border occur only in the narration and are not stylistic in nature. They belong to the author’s own idiolect. The text reflects seven phenomena of the Northern Borderland pronunciation (e.g. the narrowing of o to u), eight inflectional peculiarities (e.g. changes in the grammatical gender of a noun), and five peculiar syntactic structures (e.g. adjectival predicate in the instrumental). The vast majority of peculiarities are features of the General Polish language in the period under study; innovations originating in the Borderlands are much fewer. The sparse appearance of Northern Borderland features is due either to the efficiency of the proofreaders in Warsaw and Kraków, or to the effective self-correction of the erudite Zdziechowski.

Autorzy przeprowadzili badanie 2 północnokresowizmów substratowych: cybaty i kaliwo, penetrując gigantyczne zbiory zdigitalizowane systemu Odkrywka w przedziale czasowym 1500–1939 i używając eksperymentalnie sztucznej inteligencji do odsiania zbędnych wskazań. Udowodnili, że zastosowanie SI umożliwia błyskawiczne wykrycie zadanych znaczeń, co stanowi przełom w odnajdywaniu w zasobach elektronicznych kalk semantycznych, częstych w polszczyźnie kresowej. Autorzy wyekscerpowali 43 wystąpienia przymiotnika cybaty i 86 wystąpień rzeczownika kaliwo, czyli kilkakrotnie więcej niż inni badacze. Odkryli także liczne przykłady sprzed 1939 roku, których dotąd brakowało. Użycie systemu Odkrywka pozwoliło podać precyzyjne lokalizacje źródeł poświadczeń, ustalić daty pierwszych wystąpień badanych leksemów w każdym ze znaczeń, wykryć kilka niepoświadczonych wcześniej znaczeń, a także umożliwiło pełniejszy ogląd zasięgów terytorialnych jednostek i stwierdzenie niemal zerowej obecności badanych wyrazów w zbiorach powojennych, po odłączeniu kresów północno wschodnich od Polski. Analiza pozyskanych przykładów pozwala podać w wątpliwość hipotezy o litewskiej genezie jednostek cybaty i kaliwo.

This article presents specific vocabulary excerpted from twenty-one novellas submitted to the competition announced in 1936 by Dzień Polski [The Polish Day], a Polish daily issued in Kaunas. Prior to publication, the novellas were edited with the aim of eliminating regional accretions. The excerpts include 116 peculiar lexemes: 42 substrate interference items, 69 archaic innovative units, and 5 that are shared with indigenous dialects. Native lexis outweighs foreign lexis; it constitutes 61% of all peculiarities and confirms the conservative nature of the Kaunas variety of Polish in the northern Kresy. It consists mainly of archaic lexis (e.g. żądnie, spokojność, najprzód), as well as innovative lexis (e.g. moderny) and lexis found in indigenous dialects (e.g. rozezłuć). Some of this vocabulary has East Slavic support, e.g. kędy or zrazu. Foreign influences are clearly evident in the novellas: substrate-interference items account for 39% of the material. This is old vocabulary formed under the influence of the Belarusian-Lithuanian substrate and long-term contact with Lithuanian and Belarusian (27 units: 85% Belarusianisms, e.g. odryna, and 15% Lithuanianisms, e.g. pagaluk) and more recent interference from Lithuanian and Russian (15 units: 80% Russianisms, e.g. germaniec, and 20% Lithuanianisms, e.g. naujakur).

This article analyses 33 phrasemes used in the Northern Borderland variety of Polish, which were extracted from about 20 novellas submitted to the competition announced in 1936 by Dzień Polski [The Polish Day], a Polish daily issued in Kaunas. The study classifies the extracted multiword units into substrate-interference units (formed under the influence of the Belarusian-Lithuanian substrate and more recent interference from Russian and Lithuanian) and archaic-innovative units (outdated and modified without foreign influence). The descriptions of individual phrasemes follow a standardised pattern. Substrate-interference phrasemes account for 70% of the material (9 substrate phrasemes, e.g. wiatry w głowie or durzyć głowę, and 14 interference phrasemes, mainly of Russian origin, e.g. jak na zło or podać prośbę), and 30% are native units (8 obsolete, e.g. zakasać ręce or beczka łoju = góra sadła, 1 local innovation: wyrządzić scenę zazdrości, and 1 phraseme common to indigenous Polish dialects: mieć gdziesik). The phrasematics of the Kaunas novellas makes an addition to the still modest list of multiword units in the Northern Borderland variety of Polish.

The authors discussed the development of maritime lexis in Russian and Polish, pointingout a great preponderance of Russian over Polish instances which lasted until the interwarperiod. They analysed 70 entries with the qualifier w Marynarce [maritime] (letters K–L)in a 19th-century Russian-Polish dictionary. They found that the editor had managedto select Polish equivalents for only 22 Russian terms (31%), with the remainder providedonly with descriptions of meaning. Using sources available today, the authors identified74 translations for 48 Russian units left untranslated and subjected them to chronologicalanalysis. They found that 16 of them were in use in Dubrowski’s times, seven of whichfor a very long time prior to the date of publication of his dictionary. The others appearedonly after the dictionary was published, the majority (42) as late as 1920–1939, withseven more appearing even later. Autorzy omówili rozwój leksyki marynistycznej w języku rosyjskim i polskim, wskazując na ogromną przewagę zasobów rosyjskich nad polskimi utrzymującą się aż do okresu międzywojennego. Poddali analizie 70 haseł z kwalifikatorem w Marynarce (litery K–L) w XIX-wiecznym słowniku rosyjsko-polskim. Stwierdzili, że redaktor zdołał dobrać polskie odpowiedniki dla zaledwie 22 translandów rosyjskich (31%), pozostałe opatrując tylko opisami znaczenia. Korzystając z dostępnych dziś źródeł, autorzy ustalili 74 translaty dla 48 jednostek rosyjskich pozostawionych bez przekładów i poddali je analizie chronologizacyjnej. Stwierdzili, że 16 z nich było w obiegu w czasach P. Dubrowskiego, z czego 7 od bardzo dawna. Pozostałe pojawiły się dopiero po wydaniu słownika, większość (42) dopiero w okresie 1920–1939, kolejnych 7 jeszcze później.

The authors analysed foreign words (starting with the letter M) used as equivalents of Russian lexis in an 1877 Russian-Polish dictionary. They examined 23 translations that included a description of the meaning, unnecessary in a translation dictionary, and 23 translations without such a description. They searched digitised collections, establishing the dates the surveyed items first appeared in use, as well as the dates and number of subsequent occurrences up to 1877. They showed that the descriptions were usually applied to difficult, neological lexis of limited range and poor dissemination, usually not reflected in Linde’s dictionary. The items under study probably did not belong to the editor’s active vocabulary either, as he omitted them from the Polish-Russian part of the dictionary under study. Autorzy przeanalizowali wyrazy obce (w obrębie litery M) wykorzystane jako odpowiedniki leksyki rosyjskiej w słowniku rosyjsko-polskim z 1877 roku. Zbadali 23 translaty wyposażone w opis znaczenia, zbędny w słowniku przekładowym, oraz 23 translaty pozbawione takiego opisu. Przeszukali zbiory zdigitalizowane, ustalając daty pojawienia się w obiegu badanych jednostek oraz daty i liczbę kolejnych wystąpień do roku 1877. Wykazali, że opisami na ogół opatrywano leksykę trudną, neologiczną, o ograniczonym zasięgu i słabym upowszechnieniu, zazwyczaj nieodzwierciedloną w słowniku Lindego. Badane jednostki prawdopodobnie nie należały też do aktywnego zasobu słownego samego redaktora, ponieważ pominął je w części polsko-rosyjskiej badanego słownika.

The use of personal names by Soviet Germans remains virtually unexplored. The authorsexcerpted anthroponyms registered in the 1920s and 1930s from the dictionary of namesof Alma-Ata Germans. The material sample contains 75 male and 107 female names.It reflects the state of German anthroponymy, since Germans came to Kazakhstanmainly from the colonies of the Volga and Novorossiya, so they represent members of oldcommunities of colonists. It was found that in the analysed period they chose mainly namesused in the German ethnic area (Бертгольд, Гильда), including – less frequently – doublenames (Петр-Макс, Ильза-Гертруда), which constituted more than 80% of the names.More than 10% of the material consisted of Slavic names (Радомир, Людмила), and only2% were Central Asian names (Сергазиз, Аниль). This shows that Soviet Germans slowlyopened to other communities. Namesake Sovietisms are represented by four male names(e.g. Радий from the name of the chemical element radium, Рем – an abbreviation fromреволюция, электрификация, механизация) and three female names (e.g. Сталина). Nazewnictwo osobowe Niemców radzieckich pozostaje w zasadzie niezbadane. Autorzywyekscerpowali ze słownika imion Niemców Ałma-Aty antroponimy zarejestrowanew latach 20. i 30. XX w. Próbka materiałowa zawiera 75 imion męskich i 107 żeńskich.Odzwierciedla stan antroponimii niemieckiej, ponieważ Niemcy trafiali do Kazachstanugłównie z kolonii Powołża i Noworosji, zatem reprezentują przedstawicieli starychspołeczności kolonistów. Stwierdzono, że w badanym okresie wybierali oni głównie imionaużywane na niemieckim obszarze etnicznym (Бертгольд, Гильда), w tym – rzadziej– podwójne (Петр-Макс, Ильза-Гертруда), było ich ponad 80%. Ponad 10% materiałustanowiły imiona słowiańskie (Радомир, Людмила), zaledwie 2% – orientalne (Сергазиз,Аниль). Wskazuje to na powolne otwieranie się Niemców radzieckich na inne społeczności.Sowietyzmy imiennicze są reprezentowane przez cztery imiona męskie (np. Радий odnazwy pierwiastka chemicznego rad, Рем – skrótowiec od: революция, электрификация,механизация) i trzy żeńskie (np. Сталина).

Autorzy uporządkowali rozproszone w różnych źródłach fragmentaryczne informacje o zmianach w antroponimii Niemców rosyjskich od momentu ich przybycia do Rosji do 1917 r. Dostrzegli: 1) ubożenie zasobu antroponimów ze względu na tradycję przekazywania imion z pokolenia na pokolenie oraz brak kontaktu z niemczyzną etniczną i izolację od nowego otoczenia; 2) utrzymywanie się przez pierwsze stulecie tradycji rodzimych (używanie form dialektalnych: dr Karl, die Jule, Was Anne, imion podwójnych: Georg-Heinrich, dwuczłonowej formuły nazewniczej: Peter Wiebe); 3) spontaniczny wpływ rosyjski (przenikanie antroponimów rosyjskich, np. Alexander – Sascha, używanie imienia i patronimikum: Karl Karlowitsch, pojawianie się przezwisk-hybryd: S Monachs Van’ka, od połowy XIX w. przejmowanie przez część Niemców trójczłonowej formuły nazewniczej); 4) rusyfikację na drodze administracyjnej (od lat 70. XIX wieku objęcie Niemców trójczłonową formułą antroponimiczną, wprowadzenie rosyjskich formantów patronimicznych -вич, -овна /-евна, wymuszenie rezygnacji z używania imion podwójnych, zastępowanie w dokumentach imion niemieckich rosyjskimi, np. Andriej zamiast Heinrich.