İlKer Dere

In the 21st century, the emergence of the internet and social technologies has transformed how information is produced, communicated, and circulated. False or misleading content may be created, pro...

Bu araştırma, Türkiye’de 1995-2025 yılları arasında sözlü tarih alanında hazırlanmış lisansüstü tezlerin eğilimlerini, metodolojik ve bibliyografik özelliklerini ortaya koymayı amaçlamıştır. Çalışmada, YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde yapılan tarama sonucunda ulaşılan tezler, belirlenen dâhil etme ve hariç tutma ölçütleri doğrul-tusunda incelenmiş, ölçütleri karşılayan 367 tez örnekleme dahil edilmiştir. Tez dokümanları içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Araştırma bulguları, sözlü tarih tezlerinin özellikle 2006 sonrasında belirgin biçimde arttığını ve yüksek lisans düzeyinde yoğunlaştığını göstermektedir. Tezlerde en çok nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş, araştırma yöntemi olarak sözlü tarih ve veri toplama aracı olarak görüşme yöntemi tercih edilmiştir. Konu alanları bakımından sosyoloji ve tarih; tarihsel odak bakımından ise toplum tarihi, yerel tarih, kültürel tarih ve etnik tarih ilk sıralarda yer almıştır. Örneklem gruplarında yerel halka, azınlıkla-ra, göçmenlere, öğretmenlere, öğrencilere ve çeşitli meslek gruplarına başvurulmuştur. Üniversiteler arasın-da İstanbul Üniversitesi, Yıldız Teknik Üniversitesi ve Hacettepe Üniversitesi; enstitüler arasında ise Sosyal Bilimler Enstitüleri öne çıkmıştır. Bununla birlikte, çok sayıda tezde araştırma yöntemi, güvenirlik ve geçerlilik önlemleri, örneklem bilgileri ve anahtar kelimelerin belirtilmediği tespit edilmiştir. Bu durum, alandaki çalış-maların nicelik bakımından büyümesine rağmen yöntem kullanımı konusundaki sorunun devam ettiğini göstermektedir. Sonuç olarak, Türkiye’de sözlü tarih tezlerinin giderek yaygınlaştığı, ancak metodolojik açık-lık, sistematik raporlama ve disiplinlerarası çeşitlilik açısından geliştirilmesi gerektiği belirlenmiştir.

Bir yerin hafızasını ve kimliğini yansıtan yerel tarih, 21. yüzyılda önemli bir gelişim kaydetmiştir. Türkiye’de gittikçe genişleyen yapısını anlamak için bu çalışma, 2000-2025 yılları arasında Türkiye’de hazırlanan yerel tarih tezlerinin genel eğilimlerini ve bibliyografik özelliklerini sistematik bir şekilde ortaya koymayı amaçlamıştır. Doküman analizi yöntemiyle yapılan araştırmanın veri kaynaklarına “yerel tarih” anahtar kelimesiyle YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde yapılan tarama neticesinde ulaşılmıştır. İnceleme sonucunda 295’i yüksek lisans, 36’sı doktora olmak üzere toplam 331 tez analiz edilmiştir. Araştırma bulguları, yerel tarih çalışmalarının özellikle 2017 sonrasında belirgin biçimde arttığını, tezlerin büyük ölçüde Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde, özellikle Tarih Anabilim Dalı’nda yürütüldüğünü göstermektedir. Ayrıca tezlerin önemli bir kısmı Osmanlı dönemi, şer‘iyye sicilleri, transkripsiyon ve kent tarihi konularında yoğunlaşmaktadır. Buna karşılık sözlü tarih, görsel-fiziki kaynaklar, yerel bellek, kültürel miras ve disiplinlerarası yaklaşımlar açısından görece sınırlı kalmıştır. Çalışmada ayrıca tezlerin üniversitelere, enstitülere, anabilim dallarına, dönemlere, şehirlere ve konu alanlarına göre dağılımı değerlendirilmiştir. Bu dağılımlar, alanın hem kurumsal merkezlerini hem de ihmal edilen araştırma boşluklarını göstermesi açısından önemlidir. Sonuçlar, Türkiye’de yerel tarih araştırmalarının niceliksel olarak geliştiğini; ancak metodolojik açıklık, kaynak çeşitliliği, doktora düzeyinde derinleşme ve disiplinlerarası iş birliği açısından güçlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, alandaki birikimi görünür kılarak gelecek araştırmalara yol gösterecek bir çerçeve sunmaktadır.

Bu araştırmanın amacı, Türkiye’de değerler eğitiminde karşılaşılan sorunları alanyazın çalışmaları çerçevesinde değerlendirmektir. Araştırmada, Türkiye’de 2012-2025 yılları arasında değerler eğitimi üzerine yapılan nitel araştırma yöntemleriyle hazırlanmış makale ve tezleri değerlendirmek için meta sentez yöntemi kullanılmıştır. Çalışmada yararlanılan makalelere Google Akademik ve DergiPark’tan, tezlere Ulusal Tez Merkezinden ulaşılmıştır. Literatür taraması neticesinde kriterlere karşılayan 55 nitel çalışma, tematik sentez yöntemiyle değerlendirilmiştir. Yapılan değerlendirme sonucunda, Türkiye’de değerler eğitiminde karşılaşılan çeşitli sorunlar; öğrenci, öğretmen, aile, sosyal çevre ve eğitim sistemi kategorileri altında toplanmıştır. Öğrenciden kaynaklı sorunların daha çok ilgisizlik, isteksizlik, benmerkezcilik, hazırbulunuşluk düzeyi ve değerleri içselleştirememeyle ilgili olduğu belirlenmiştir. Öğretmenden kaynaklı sorunlar en fazla değerler eğitimine yönelik bilgi eksikliği, rol model olamama, iş birliği yapmama ve değerleri önemsememeden kaynaklandığı tespit edilmiştir. Aileden kaynaklı sorunlara bakıldığında, daha çok değerlere önem vermeme, değerler eğitimini desteklememe, değerler eğitimine karşı duyarsızlık ve okul-aile iş birliğinin olmaması gibi sorunlarla karşılaşıldığı görülmüştür. Sosyal çevreden kaynaklı sorunların ise daha çok kitle iletişim araçlarının olumsuz etkisi, değerlere karşı duyarsızlık ve olumsuz rol modellerden kaynaklandığı belirlenmiştir. Son olarak eğitim sisteminden kaynaklı sorunlara bakıldığında, daha çok okullarda değerler eğitimine yeterli zamanın ayrılmaması, öğretimin ön planda olması, okul yönetiminin değerler eğitimine yeterli destek vermemesi ve okul-aile iş birliğinin yetersizliği gibi sorunlarla karşılaşıldığı görülmüştür.

Contemporary history education aims not only to provide students with knowledge but also to foster the development of historical empathy, the understanding of collective memory, and the acquisition of spatial awareness. In achieving these goals, the role of out-of-school learning environments has recently been examined more extensively. As an out-of-school learning environment, dark tourism sites offer significant potential for imparting historical knowledge and skills in history teaching. However, the potential of dark tourism in history education has not been adequately explored in Türkiye. The present research aims to evaluate dark tourism sites that could be utilized to teach high school history in Türkiye. To this end, through document analysis, the curricula of History, and Turkish Revolution History and Kemalism courses (2018 and 2024) will be examined within the framework of dark tourism sites identified by Dere, Hatipoğlu, and Hatipoğlu (2025) based on the Türkiye Cultural Portal. The analysis will reveal the relationship between the learning outcomes in the curricula and the dark tourism sites. It is expected that the research will make a contemporary contribution to integrating dark tourism sites into history education in Türkiye.

Bu çalışma, 1984–1989 yılları arasında Bulgaristan’da Komünist rejim tarafından Türklere yönelik yürütülen asimilasyon politikalarının, TRT yapımı Belene dizisi (1989) üzerinden görsel ve simgesel göstergelerle nasıl temsil edildiğini incelemektedir. Göstergebilimsel çözümleme yöntemiyle yürütülen araştırma, dizide yer alan karakter, mekân, kostüm ve nesnelerin birey-devlet, kimlik-baskı ve direniş-itaat ikilikleri bağlamında nasıl anlamlar taşıdığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. İncelemede; sürgün, dil yasağı, isim değiştirme, dinî baskılar ve kamusal aşağılamaların görsel düzlemde nasıl inşa edildiği analiz edilmiştir. Özellikle sahnelerde kimlik temelli baskıların temsili ön plana çıkarken, Bulgar bir balıkçının Türk esirlere yardım ettiği sahne, bireysel etik ve vicdanı merkeze alan nadir karşı-anlatı örneklerinden biri olarak değerlendirilmiştir. Bu bağlamda Belene dizisinin, söz konusu dönemin baskıcı uygulamalarını görsel hafıza aracılığıyla aktardığını ve toplumsal bellek açısından önemli bir kaynak işlevi gördüğünü sonucuna varılabilir. Son olarak, Belene dizisinde baskıların ve zulümlerin canlı bir biçimde sunulmasının, o dönemde Bulgaristan Türklerine yönelik sistematik asimilasyonun sonlandırılması için kamuoyu oluşturmada etkili olduğu söylenebilir.

Bu çalışmanın amacı, 1998-2024 yılları arasında yayınlanan sosyal bilgiler öğretim programlarını küresel sorunlar açısından karşılaştırmaktır. Doküman incelemesi (analizi) yönteminin kullanıldığı çalışmanın veri kaynakları olan sosyal bilgiler öğretim programları içerik analizine tabi tutulmuştur. Çalışma sonucunda 1998 Programı’nda; açlık, ağır ve hafif silahlanma, çevresel sorunlar, eğitimde eşitsizlik, işsizlik, küresel ısınma, küresel iklim değişikliği, salgın ve bulaşıcı hastalıklar, savaş ve yoksulluk sorunlarına yer verildiği tespit edilmiştir. 2005 Programı’nda; açlık, çevre kirliliği, çevresel sorunlar, doğal afetler, göç, hızlı nüfus artışı, işsizlik, küresel ısınma, savaş, salgın ve bulaşıcı hastalıklar, temel insan hakları, terör ve yoksulluk sorunlarına değinildiği görülmüştür. 2018 Programı’nda; açlık, doğal afetler, göç, ırkçılık, küresel iklim değişikliği ve terör sorunlarına ve son olarak 2024 Programı’nda ağırlıklı olarak çevresel sorunlara ve doğal afetlere yer verildiği sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca; 2005, 2018 ve 2024 öğretim programlarında genel anlamda “bölgesel ve küresel sorunlar” ifadesine yer verilmiştir. Sonuç olarak, incelenen sosyal bilgiler öğretim programlarında, doğrudan veya dolaylı olarak değinilen küresel sorunların derinlemesine ele alınmadığı görülmüştür. Bu sonuçlara dayanarak, 2024 Sosyal Bilgiler Öğretim Programı’nın BM 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri çerçevesinde yenilenmesi gerektiğini söylemek mümkündür.