Tomasz Kossowski

Celem artykułu jest identyfikacja przestrzennego zróżnicowania społeczno-gospodarczego powiatów w latach 2005–2024. Wykorzystano zbiór 30 zmiennych uwzględniających sferę demograficzną, gospodarczą, stan infrastruktury oraz sferę społeczno-środowiskową. Do redukcji wymiaru obserwacji zastosowano przestrzenno-czasową metodę składowych głównych dla danych funkcjonalnych. Wyodrębnienia typów powiatów dokonano z kolei metodą analizy skupień, przeprowadzoną osobno dla dodatnich i ujemnych składowych głównych. W jej wyniku otrzymano dwa podziały na 3 typy powiatów oraz jeden na 9 typów. Uzyskana typologia potwierdza ciągle występujące zróżnicowanie powiatów ze względu na ich położenie na obszarze dawnych państw zaborczych, dychotomię pomiędzy powiatami grodzkimi a ziemskimi, a także lokalizację względem obszarów metropolitalnych.

Prof. dr hab. Waldemar Ratajczak należy do grona wybitnych polskich geografów społeczno-ekonomicznych. Odegrał ważną rolę w budowie i rozwoju geografii jako nowoczesnej dyscypliny naukowej. Należy do pokolenia geografów wywodzących się ze szkoły naukowej prof. Zbyszka Chojnickiego, inicjatora i twórcy nowatorskiego kierunku w polskiej geografii, zajmującego się zastosowaniem modeli i metod matematycznych w badaniach przestrzennych.

Red slip pottery represents one of the most technologically and morphologically distinctive ceramic traditions of the South Caucasus. Its appearance and initial phase of development, known as Urartian Red Burnished Ware, are closely linked with the existence of the Urartian Kingdom during the Middle Iron Age. This study examines patterns of production and distribution of red slip pottery in the northeastern provinces of the Urartian Kingdom, covering the area between the Ararat Plain and Lake Sevan. The analysis is based on a technological and provenance study of 87 potsherds from ten archaeological sites dated to the 8th–6th centuries BCE. The analytical framework combines thin-section petrography, ICP-MS geochemical analyses of ceramic fabrics, and SEM-EDS investigations of the microstructure and chemical composition of the red slip. The results point to the existence of at least four production centers within the region, characterised by a broadly standardised slip technology and more variable recipes of the ceramic bodies. These findings indicate that the availability of suitable raw materials for red slip production likely played a major role in constraining both the scale of manufacture and the spatial distribution of red- slip pottery. Moreover, access to this pottery appears to have been influenced by the position of individual settlements within the regional economic system, particularly their administrative, political, or economic significance within the Urartian Kingdom.

The origin of sediments forming loess deposits is the subject of a long‐standing debate. To determine the provenance (i.e., formative processes, environmental conditions of source areas and geographical sources) of Polish and Ukrainian loess, silt grains from 32 profiles of loess deposits and some of their potential source sediments (glacial till and glaciofluvial kames) were analysed using a scanning electron microscope (SEM). Silt grains were randomly selected from two grain‐size fractions (0.040–0.050 mm and < 0.030 mm) that are thought to reflect the distance of their aeolian transport. The general appearance of at least 100 grains from each grain‐size fraction of all samples was determined; a total of around 10,000 silt grains were analysed. Four types of grain surfaces were observed: (A) fresh, (B) etched, (C) encrusted and (D) cracked. Groups A–D reflect different environmental conditions that affected the grain surface, including formative processes and the processes modifying the surface of silt grains prior to aeolian transport. Each loess profile is characterised by a different microtextural composition, i.e., various proportions of grains representing the four types of grain surfaces (A–D). Significant differences in microtextural composition are also noted between the two grain‐size fractions of each sample. Altogether, the results suggest that the loess‐forming silt grains originate from different source deposits (e.g., glacial, glaciofluvial and alluvial deposits) and/or formative processes (e.g., frost weathering and glacial grinding). The results cast doubt on using the classical glacial model to explain the origin of loess deposits, while the importance of the fluvial environment in the supply of silt grains to loess remains an open question.

The article aims to present the typology of agriculture in an overview and systematization approach. The paper describes theoretical approaches, with particular emphasis on the concept of J. Kostrowicki. The article defines the objectives for which the typology of agriculture is carried out, defines its basic concepts, and introduces a distinction between spatial and aspatial approaches. Using the comparative analysis method, the 34 empirical studies carried out by Polish and foreign authors, both for agriculture Polish and for other countries, including non-European ones, were divided into two sets. The first collection (25 papers) consisted of those based on J. Kostrowicki’s concept, while the others (9 articles) loosely referred to or did not use it. The chronological review of the research showed that the operationalization of J. Kostrowicki’s approach was characterized by an evolution in terms of the number of diagnostic features used and the methods of delimitation of types of agriculture. On the other hand, in the second group of analyzed papers, special attention was paid to the regularities of the applied methods of agricultural typology. The summary identifies the most critical problems that arise when applying the methods of agricultural typology. Attention was drawn to the greater possibilities of studying typologies than in the past due to the development of computational methods and the increase in the availability of data. In the overall assessment of the typology methods, the greater usefulness of modern approaches, resulting from the analysis carried out earlier, was indicated. The usefulness of typological research from the cognitive and application point of view was also emphasized. Celem artykułu jest przedstawienie problematyki typologii rolnictwa w ujęciu przeglądowo-systematyzującym. Praca zawiera charakterystykę podejść teoretycznych, ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji J. Kostrowickiego. Artykuł określa cele, dla jakich przeprowadza się typologię rolnictwa oraz definiuje jej podstawowe pojęcia, wprowadza ponadto rozróżnienie pomiędzy podejściami przestrzennym i aprzestrzennym. Wykorzystując metodę analizy porównawczej, dokonano podziału 34 wybranych badań empirycznych zrealizowanych przez autorów polskich i zagranicznych, zarówno dla rolnictwa Polski, jak i innych krajów, w tym pozaeuropejskich, na dwie grupy. Pierwszy zbiór (25 opracowań) stanowiły te, które opierały się na koncepcji J. Kostrowickiego, a pozostałe (9 artykułów) do niej luźno nawiązywały lub z niej nie korzystały. Chronologiczny przegląd badań wykazał, że operacjonalizacja podejścia J. Kostrowickiego charakteryzowała się ewolucją w zakresie liczby wykorzystywanych cech diagnostycznych i metod delimitacji typów rolnictwa. Z kolei w drugiej grupie analizowanych prac zwrócono szczególną uwagę na występujące prawidłowości zastosowanych metod typologii rolnictwa. W podsumowaniu zidentyfikowano najważniejsze problemy, które pojawiają się podczas stosowania metod typologii rolnictwa. Podkreślono większe niż kiedyś możliwości badania typologii w związku z rozwojem metod obliczeniowych i wzrostem dostępności danych. W ogólnej ocenie metod typologii wskazano na większą użyteczność współczesnych podejść, wynikającą z przeprowadzonej wcześniej analizy. Zaakcentowano również fakt przydatności badań typologicznych z poznawczego i aplikacyjnego punktu widzenia.

Zapraszamy Czytelników do zapoznania się z treścią 68. numeru czasopisma „Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna”, który poświęcony jest w całości problematyce badań regionalnych i miejskich. Duża dynamika zdarzeń społecznych, ekonomicznych i politycznych występujących w ostatnich latach (kryzys finansowy, kryzys migracyjny, pandemia COVID-19, wybuch wojny w Ukrainie w lutym 2022 r. i inne) przyczyniła się do zmian w wielu sferach ludzkiej działalności. W naturalny sposób pojawiają się więc pytania o odporność miast i regionów na skutki zmian, w szczególności tych negatywnych, oraz o sposoby funkcjonowania miast i regionów, a także ich adaptacji do warunków ogólnie pojmowanej niepewności i niestabilności. Wyrażamy nadzieję, że przedstawione w poniższych artykułach wyniki badań w pewnym stopniu pozwalają na przybliżenie problematyki odporności miast i regionów w warunkach niepewności oraz podejmowanych na różnych szczeblach działań mających zapobiegać negatywnym konsekwencjom niepożądanych zdarzeń.

The development of the service sector, which is observed along with the increase in socio-economic development, is only one of the symptoms of changes in the economy. Much more important are the changes in the structure of the service sector itself. Due to the high heterogeneity of this sector, only a detailed analysis of changes to individual types of services gives a complete picture of the changes and the importance of the third sector in the economy. The article’s main objective is to identify changes taking place in the structure of the EU countries’ services sector using the transfer method of share transfer. The analysis was carried out in the format of NACE sections (PKD) in 2010–2020 for the number of economic entities and employees in the territorial layout at the NUTS2 level. The analysis concludes that there is a decline in the importance of traditional services under Section G, the development of professional, scientific and technical services (Section M) and an increase in the importance of ICT-related services (Section J). Polish regions do not differ from the panuropean pattern of change; some belonged to units with the most dynamically developing sections of the surveyed services in Europe. Rozwój sektora usług, który obserwowany jest wraz ze wzrostem poziomu rozwoju społeczno-gospodarczego, jest tylko jednym z symptomów przemian zachodzących w gospodarce. Znacznie istotniejsze są zmiany w strukturze samego sektora usług. Ze względu na dużą heterogeniczność tego sektora, dopiero analiza przekształceń w odniesieniu do poszczególnych rodzajów usług daje pełen obraz przemian i znaczenia trzeciego sektora w gospodarce. Głównym celem artykułu jest identyfikacja zmian zachodzących w strukturze sektora usług krajów UE z wykorzystaniem metody przesunięć udziałów. Analiza została przeprowadzona w układzie sekcji NACE (PKD) w latach 2010–2020 dla liczby podmiotów gospodarczych oraz liczby zatrudnionych w układzie terytorialnym na poziomie NUTS2. Analiza prowadzi do wniosku, że następuje spadek znaczenia tradycyjnych usług zaliczanych do sekcji G oraz rozwój usług profesjonalnych, naukowych i technicznych (sekcja M), a także wzrost znaczenia usług związanych z sektorem ICT (sekcja J). Polskie regiony nie odstają od ogólnoeuropejskiego wzorca zmian, a niektóre z nich należały do jednostek z najdynamiczniej rozwijającymi się sekcjami badanych usług w Europie.

Aeolian‐originated quartz grains of coarse‐sand size (0.5–1 mm) were subjected to experimental frost weathering. A total of 1,000 freeze–thaw cycles with temperature ranges from −5 to +10°C were simulated under full water availability conditions. Scanning electron microscope microtextural analysis of grain surfaces conducted after 0, 50, 100, 300, 700, and 1,000 freeze–thaw cycles resulted in different‐sized conchoidal fractures and breakage blocks as frost‐induced microtextures. The vast majority of these microtextures were encountered on the most convex parts of aeolian grains and their number increased with ongoing freeze–thaw cycles. However, the number of recorded frost‐originated microtextures remained relatively small up to 700 freeze–thaw cycles and increased after 1,000 freeze–thaw cycles. Transmission electron microscope microstructural analysis of grains after 0, 100, and 1,000 freeze–thaw cycles showed both primary (e.g., inclusions, grain boundaries) and secondary (e.g., cracks) defects in quartz crystals. The frequency of the latter remained unexpectedly low. The susceptibility of aeolian‐originated sand‐sized quartz grains to frost‐induced modifications is interpreted here to depend mainly on their internal characteristics. These include aeolian‐driven development of a subsurface impact zone that determines the depth to which frost‐originated microtextures develop. The outer impact zone consists of a thin layer of surficial crust and a series of more or less parallel ridges arranged into mechanically upturned plates. The inner impact zone consists of intact or cracked quartz crystals. The susceptibility of aeolian‐originated quartz grains to frost‐induced modifications depends therefore on a combination of internal (i.e., original crystallography of quartz grains) and external (i.e., aeolian and frost processes acting upon the grains) factors.