Ahmet Serdar Aytaç

Gap Waterfall Nature Park was designated as a protected area in 2017. Its natural assets include the Gap Waterfall, various caves, and travertine formations. This study aims to identify the general geomorphological characteristics of Gap Waterfall Nature Park and to reveal the significance of the area in terms of education, science, geotourism, and geoheritage. Within the scope of the research, six locations of significance to Earth sciences and considered essential for understanding the geological and geomorphological evolution of the area were identified within Gap Waterfall Nature Park: Upper Gap Cave, the Gap Spring and its associated cave, the Gap dry valley, Gap Waterfall, Gap travertines, and the travertine caves. The geoheritage and geotourism status of these locations was examined using the Preliminary Geosite Assessment Model (GAM) method. According to the model, the potential geosites within the nature park were evaluated under the main values category, with scores ranging from 7.0 to 9.25. The results indicate that these locations constitute evidence of the geological, geomorphological, and paleogeographical history of the region and also represent areas of high educational, scientific, and scenic value. Due to these characteristics, they were identified as potential geosites that should be protected and preserved for future generations. In the same analysis, the potential geosites within Gap Waterfall Nature Park were evaluated in terms of additional values (functional characteristics and touristic values) with scores ranging from 7.25 to 9.00. It has been observed that some sites received lower scores in terms of additional values. This situation has been determined to result from deficiencies in tourism infrastructure and their distance from attraction centers. These values indicate that the area also has high potential in terms of geotourism.

Arap Levhasının kuzey kenarında yer alan bindirme kuşağı, kütle hareketleri ve özellikle heyelanların yoğun görüldüğü alanlardır. Burada Adıyaman ili Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi içerisinde heyelanların görüldüğü illerin başında gelir. Araştırmaya konu olan Sülüklü Göl heyelanı, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin Orta Fırat Bölümü’nde, Adıyaman ilinin Gerger ilçesi sınırları içerisinde Fırat Nehri’nin bir kolu olan Çifthisar Çayı Havzası’nın kuzeybatısında ve Gördük Dağları’nın güney yamacında yer almaktadır. Çifthisar Havzası’nda çok sayıda paleo ve güncel heyelan bulunur. Ancak Sülüklü Göl heyelanı, gerek boyutları gerekse tabanında bir göl bulundurması nedeniyle diğer heyelanlardan farklı bir yere sahiptir. Bu araştırmada Sülüklü Göl heyelanı ve sülüklü gölün oluşumunun ortaya konulması, heyelanın oluşumu üzerinde etkili olan faktörlerin belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda araştırma alanı muhtelif zamanlarda gerçekleştirilen arazi çalışmalarıyla jeomorfoloji, litoloji ve tektonik açıdan incelenmiş, heyelanın oluşumunu etkileyen faktörler değerlendirilmiş ve gölün oluşumu çevresi ile birlikte ele alınmıştır. Sülüklü Göl Heyelanı, geniş ölçekli bir paleo heyelandır. Sülüklü Göl Heyelanı’nı oluşturan hazırlayıcı ve tetikleyici faktörler sonucunda yerinden kopan karbonat blokları, alttaki geçirgenliği düşük olan Koçali Karmaşığı üzerinde yamaç yönünde ters eğim kazanıp dönerek aşağıya doğru kaymış ve içbükey depresyonlar meydana getirmiştir. Kayan kütlelerin en üst kısmında karbonatlı kayaçların bulunması nedeniyle, heyelan neticesinde meydana gelen asli depresyonlar karstik süreçlerle şekillenmiştir. Sülüklü göl de heyelan aynası önünde veya gövdesinde kayan malzemenin çarpılmasına bağlı oluşmuştur. Göl, günümüzdeki şeklini heyelana bağlı oluşan asli depresyonun daha sonra karstik süreçlerle şekillenmesi ile almıştır. Araştırma sonucunda Sülüklü Göl Heyelanı’nın oldukça büyük bir paleo heyelan olduğu, malzeme türü açısından kaya kayması özelliği taşıdığı, heyelanın çoklu rotasyonel kayma şeklinde meydana geldiği, heyelan neticesinde meydana gelen asli depresyon içerisine yerleşen Sülüklü Göl’ün karstik süreçlerle şekillendiği ve günümüzdeki şeklini aldığı belirlenmiştir.

Küçük Buzul Çağ’ı, günümüzde yaşanmakta olan Küresel Isınma döneminden önceki son büyük iklimsel değişim dönemiydi. 14. yüzyıl ile 19.yüzyılın ilk yarısında yaşandığı kabul edilen bu dönemin etkileri kendini özellikle kuzey yarım kürede oldukça belirgin şekilde göstermiştir. Dünyanın farklı coğrafyaları bu iklimsel değişim döneminden farklı şekilde etkilenmiş, Akdeniz bölgesinde en geniş sınırlarına ulaşmakta olan Osmanlı imparatorluğu da bu dönemin etkilerinden kurtulamamıştır. Özellikle dönemin belirleyici faktörlerinden olan soğuk havalar, XVI. yüzyılın ikinci yarısında imparatorluk genelinde iyice kendini göstermiştir. Aşırı soğuk gecen mevsimler, devletin askeri operasyonlarında aksamalara ve yer yer başarısızlıklara neden olmuş, özellikle Rumeli’deki fetihler mevsimsel anomaliler ve aşırı hava koşulları yüzünden ivme kaybetmiştir. Günlük yaşam ve şehirlerin tedarik sistemleri de bu mevsimler aşırılıklar yüzünden aksamalara uğramış ve problemlere sebep olmuştur. İklimsel değişimlerin birden fazla sebebi olmakla birlikte burada özellikle XVI. yüzyılın ikinci yarısında dünyanın çeşitli yerlerinde bulunan volkanik yapıların aktif hale gelerek küresel iklim üzerindeki etkileri ve özellikle Osmanlı imparatorluğundaki iklim anomalileri üzerinde durulmuş ve güncel saha çalışmaları referans alınarak günümüze yakın dönemde meydana gelmiş olan volkanik püskürmelerin etkilerine bakarak geçmişte yaşanalar arasında bir paralellik kurulmaya çalışılmıştır.

Jeositler korunup gelecek kuşaklara aktarılması gereken alanlar olup jeoparkların en temel kaynak değerini ve Jeoturizmin temelini teşkil ederler. Herhangi bir alanda bulunan jeolojik - jeomorfolojik bir olgunun gerçek anlamda jeosit olup olmadığının belirlenmesi bunun objektif kriterler çerçevesinde yapılması, başka bir ifade ile bir alanda var olan potansiyel jeositlerin belirlenmesi, o alanın jeopark ve Jeoturizm potansiyelinin belirlenmesi açısından büyük önem arz etmektedir. Bu çalışmada Şanlıurfa İli Siverek İlçesi Yapraklı Mahallesi yakınlarında yakın zamanda bulunan bazalt sütunlarının oluşumu, doğa koruma, jeoturizm ve jeomiras açısından öneminin belirlenmesi amaçlanmıştır. Çalışma kapsamında Yapraklı (Siverek) bazalt sütunları yerinde incelenmiş, bu yapıların coğrafi konumları, oluşum koşulları, fiziksel durumları ve çevresel özellikleri değerlendirilmiştir. Söz konusunu sütunların, GAM (Preliminary Geosite Assessment Model) yöntemi aracılığıyla bilimsel, estetik, koruma ve kullanım açısından önemleri analitik olarak analiz edilerek, jeosit statüsü açısından taşıdıkları potansiyel ortaya konmuş, alanın korunma stratejisine yönelik öneriler getirilmiştir. Analiz sonucunda sütunların bölgesel düzeyde öneme sahip potansiyel bir jeosit olduğu, eğitim, bilim, genel görünüm (manzara) açısından öneme sahip olan sütunların mutlak surette koruma altına alınması gerektiği sonucuna varılmıştır.

Şeyh Müslüm Mağaraları, Şanlıurfa’nın batısında, Direkli Deresi havzasının aşağı kesimlerinde, Direkli Deresi ve kolları tarafından yarılmış plato sahasının yüzeye yakın kesiminde yer alırlar. Çalışma sahasında litolojik açıdan farklı özelliklere sahip katmanlardan oluşan Oligosen-Alt Miyosen yaşlı Fırat Formasyonu, en üstte nispeten saflık derecesi yüksek orta ve kalın tabakalı ve bol çatlaklı kireçtaşları ile başlar. Sözü edilen kireçtaşları plato yüzeyinde geniş alanlar kaplar. Bu birim alttan geçirimsiz özelliğe sahip ince taneli, killi plaketli kireçtaşları ile sınırlandırılır. Şeyh Müslim 1 ve 2 Mağaraları alttaki karstik kaide seviyesi rolü oynayan geçirimsiz killi plaketli kalkerlerin üzerinde yer alan nispeten karstlaşmaya uygun kireçtaşlarının içinde oluşmuşlardır. Her ikisi de çatlaklar ve tabaka yüzeylerinde su hareketlerine bağlı olarak hem fiziksel hem de kimyasal süreçlerin etkisiyle oluşmuş yatay mağaralardır. Mağaraların oluşumu, Direkli Deresi’nin morfolojik kaide seviyesine tabi bir şekilde başlamış, neotektonik dönemde Akçakale Grabeni fasılalarla çökerken, buna bağlı olarak Direkli Deresi yatağını derinleştirmiş ancak Fırat Formasyonu’nun kil içeriği yüksek geçirimsiz özellikteki plaketli kalker seviyeleri, mağara oluşumu açısından karstik taban seviyesi rolü oynamıştır. Günümüzde Direkli Deresi yatağından yaklaşık 80 metre yukarıda bulunan mağaralar, diğer karstik mağaralar gibi oluşum bakımından ikincil mağaralardır. Ancak hem oluşum hem de tahrip safhasının birlikte belirleyici etkide bulunduğu, gelişimlerinde kimyasal çözülme ile birlikte fiziksel aşınmanın da etkili olduğu Şeyh Müslüm Mağaraları, bu yönleriyle ilginç bir karaktere sahiptir. Bu araştırmada öncelikli olarak Şeyh Müslüm Mağaraları’nın oluşumunun ortaya konulması amaçlanmıştır. Çalışma yörede etkili olan karstlaşma sürecinin belirlenmesi açısından da ayrıca öneme sahiptir. Araştırma kapsamında muhtelif zamanlarda gerçekleştirilen arazi çalışmalarında mağaraların öncelikle plan ve kesitleri çıkartılmış, mağaraların konumları jeomorfoloji, litoloji ve tektonik açıdan değerlendirilmiş, mağaraların oluşumu çevresi ile birlikte ele alınmıştır. Bu çalışmanın Şanlıurfa yöresinde ve daha geniş bir alanda Fırat Formasyonu üzerinde karstlaşmayı denetleyen faktörlerin belirlenmesine ışık tutacağı düşünülmektedir.

Akarsular tarafından taşınan sediman miktarları, jeokimyasal döngünün, havzadaki toprak kayıplarının, erozyon oranlarının ve denüdasyon süreçlerinin bir göstergesi olarak kabul edilir ve her yıl dünya genelinde akarsuların yaklaşık 20 milyar ton sedimanı okyanus ve denizlere taşıdığı tahmin edilmektedir. Flüvyal süreçlerle taşınan sediman oran ve miktarları üzerine yapılan birçok çalışma süspanse halinde taşınan katı sedimana odaklanmış, taşınan eriyik madde oran ve miktarları genellikle ihmal edilmiştir. Her ne kadar süspanse sedimanlar akarsulardaki sediman yükünün önemli bir bölümünü oluştursa da özellikle çözünebilen kayaçların yaygın olduğu sahalarda akarsularda eriyik halde taşınan sediman toplam sediman yükünün önemli bir bölümünü oluşturabilir. Bu çalışmada, toplamda 12 aylık bir ölçüm döneminde Korkuteli Çayı’nda taşınan eriyik sediman miktarları ve konsantrasyon değerleri belirlenerek eriyik sediman ile akım ve yağış arasındaki ilişki ortaya konulmuştur. Akarsuyun akım (debi) ve eriyik sediman süreçlerini belirlemek için 10’ar dakikalık sürelerle Mesens (MPS580 Serisi) Marka Daldırma Tipi Seviye Transmitteri kullanılarak otomatik olarak su seviyeleri ölçüldü. Suyun hızı, belirli aralıklarla Universal Muline cihazı ile belirlenmiş ve eriyik sediman örnekleri ise US-DH48 derinlik entegrasyon örnekleyicisi kullanılarak alınmıştır. Alınan su ve sediman numunelerinin laboratuvar ortamında filtrasyon yöntemi ile analiz edilmiştir. Bulgular; eriyik sediman konsantrasyon değerleri ile akım miktarları arasında polinomsal pozitif bir ilişki olduğunu ortaya koymuştur (R2: 0.96). Kış döneminde bölge genelinde daha çok düşük yoğunluklu, uzun süreli yağışların etkisiyle akım değerlerinde ani artma ve azalma yerine daha çok taban akışı veya buna yakın bir akış seyri göstermiştir. Düşük yoğunluklu, uzun süreli yağışların meydana geldiği kış döneminde akım miktarlarının daha düşük olması nedeniyle taşınan eriyik sediman miktarları daha az, ancak su içerisindeki eriyik konsantrasyonunun yaz aylarına oranla daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Yaz döneminde özellikle Haziran ayında oluşan yüksek yoğunluklu, kısa süreli sağanak yağışlar akım miktarlarının yıl içerisinde tespit edilen en yüksek değerlere erişmesi sonucunu doğurmuş ve böylece, düşük eriyik madde konsantrasyonuna rağmen, miktar olarak daha fazla eriyik sediman taşınımı gerçekleşmiştir.

Dünya üzerinde volkanizmanın oldukça önemli bir kısmı okyanus diplerinde meydana gelmesine rağmen sualtı volkanizma araştırmaları oldukça sınırlı kalmıştır. Bununla birlikte özellikle son dönemlerde deniz dibi jeomorfolojisi ile ilgili araştırmalarda önemli gelişmeler kaydedilmesi bu gizemli alanın önceden tahmin edilemeyen özelliklerinin de belirlenmesine yardımcı olmuştur. Gerçekten de bugün için okyanus ortası sırtlarında bulunan volkanların yeryüzündeki volkanların yaklaşık olarak %75 ini oluşturduğu bilinmektedir. Hernekadar su altı volkanlarının önemli bir kısmı derin deniz ve okyanus tabanların yer alsalar da bunların bazıları ise sığ deniz alanları ile göl ortamlarında da yer almaktadırlar. Dünya üzerinde karasal volkanizmanın oluşum süreçleri, ürünleri ve ortaya çıkan şekiller çok iyi bilinmesine rağmen denizaltı veya sualtı volkanizmasına ilişkin bilgilerimiz oldukça yenidir. Bu durumun temel nedeni sualtı volkanizmasına ilişkin birçok sürecin kolaylıkla gözlemlenememesidir. Yakın bir zamana kadar, sualtı volkanizmasına ilişkin bilgilerimizin önemli bir kısmı geçmiş volkanizmaların izleri üzerine yorumlama ile elde edilmektedir. Bu yönüyle Kula yöresi gerek karasal volkanizma gerekse sınırlı bir alanda gerçeklemiş olsa bile su altı volkanizması açısından yer tarihinin önemli delillerini barındırmaktadır. Bu çalışmada Erken Pleistosen döneminde Kula’da paleo-Gediz nehri üzerinde oluşan lav seti gölü (paleo-göl) içerisinde meydana gelen su altı volkanizması ve buna bağlı oluşan volkanik şekillerin oluşumunun jeomorfolojik delillerinin ortaya konulması amaçlanmıştır. Araştırmada uzun yıllardan beri yörede yürütülmekte olan projelerimizin arazi bulgularından yararlanılmıştır. Çeşitli stratigrafik birimlerin yaş bilgileri ise söz konusu projelerin yaşlandırma analizlerinden veya alana ilişkin literatürden temin edilmiştir. Araştırma kapsamında Kavtepe’nin yörede yaygın görülen Miyosen yaşlı sedimanter birimleri kesip çıkan bir volkanik çıkış merkezi, volkan bacası olduğu; Kavtepe volkanizmasının iki evrede gerçekleştiği, başlangıçta volkanizmanın Paleo-Gediz vadisine yakın bir yerde başladığı ve açığa çıkan lavların Paleo-Gediz’in VI. taraçasını kısmen örttüğü belirlenmiştir. Volkanizmanın ikinci evresinin ise Akçeme volkanının Gediz Nehrini bloke ettikten sonra oluşan paleogöl içerisinde gerçekleştiği ve ikinci evrede açığa çıkan lavların, doğrudan su ile temas ederek yastık lava dönüştüğü tespit edilmiştir.

Ülkemizde 63 familyaya ait tür ve bazı türlerin alttür ve varyeteleri de dâhil 3649 endemik takson bulunmaktadır. Ülkemizde bulunan fitocoğrafik bölgelerde endemizm oranı oldukça yüksek olmakla birlikte, bu endemik taksonlar çoğunlukla dağlık alanlarda yayılış göstermektedir. Bu çalışmada Rosaceae familyasından Prunus cocomilia var. cocomilia ve Prunus cocomilia var. puberula taksonlarının Yamanlar dağı ve Manisa dağındaki benzer yükseltilerde görülen mevcut ekolojik ve morfolojik durumları karşılaştırılmıştır. Çalışılan taksonların yayılışları literatür çalışması ve yapılan arazi çalışmaları ile tespit edilmiştir. Morfolojik çalışmalarda kök ve sürgün bölgelerine ait ölçümler yapılmış, ekolojik çalışmalarda, çalışma alanlarının fiziki coğrafya özellikleri, iklim özellikleri, ana kaya, toprak özellikleri değerlendirilmiş ve toprakta yapılan fiziksel ve kimyasal analizler ile bitkide yapılan kimyasal analiz sonuçları karşılaştırılmıştır. Sonuç olarak her iki taksonun literatürde belirtilen yerlerdeki varlığı ile birlikte, Prunus cocomilia var. puberula’nın Manisa dağında 530-540 m’lerden başlayıp yaklaşık zirveye (1400 -1500 m) kadar varlığı tespit edilmiştir. Gerek Yamanlar gerekse Manisa dağında yükseklere çıkıldıkça her iki taksonda da bitki sürgün bölgelerinde küçülmeler olduğu, Prunus cocomilia var. puberula’nın gövde diken boyutlarında artış olduğu tespit edilmiştir.

İklimin yerleşme, tarım, sanayi, turizm, ticaret, ulaşım, sanat, suç olayları, insan sağlığı ve psikolojisi üzerinde doğrudan ya da dolaylı etkileri mevcuttur. İklim şartları ve atmosferik koşullarda meydana gelen değişiklikler, ölüm olayları üzerinde de ekilidir. Sıcaklık, nem, rüzgar hızı ve hava basıncı gibi klimatik parametrelerde meydana gelen değişikliklerin ölüm olayları üzerinde etkilerine ilişkin çok sayıda araştırma bulunmaktadır. Bu araştırmada 2013-2015 yıllarını kapsayan dönemde Şanlıurfa İli’nde, doğal ölüm vakaları ile biyoklimatik konfor koşulları arasında ilişkinin saptanması amaçlanmıştır. Bu araştırma, ülkemizde biyoklimatik konfor koşulları ile ölüm vakaları arasındaki ilişkinin analitik metotlar kullanılarak araştırıldığı ilk araştırmalardan biridir. Araştırma kapsamında, önce Şanlıurfa İli’nin biyoklimatik konfor koşulları THI (Sıcaklık Nemlilik İndisi) konfor indisi ile belirlenmiştir. Akabinde doğal ölüm olayları ile konfor koşulları arasında ilişkiyi belirlemek amacıyla korelasyon ve regresyon analizleri yapılmıştır. Araştırma sonuçlarına göre; araştırma döneminde, Şanlıurfa İli’nde biyoklimatik konfor koşulları ile doğal ölüm olayları arasında, günlük düzeyde, on günlük düzeyde ve aylık düzeyde istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler bulunmuştur. Bu anlamlı ilişki, günlük ve on günlük düzeyde zayıf derecede, aylık düzeyde ise orta derecededir.