Gülşah Çobanoğlu

Interest in and research on lichens is increasing day by day due to their benefits to human health and their uses in various fields. This study aims to reveal the potential uses of lichens in human life, from traditional to modern, through a broad literature review. Producing many unique secondary metabolites as a result of their symbiotic lifestyle, lichens are among the natural resources used in various fields such as medicine, pharmaceuticals, cosmetics, chemical dyes, textiles, and the food industry. Their increasingly discovered biological effects—antifungal, antibacterial, antioxidant, antitumor, anticarcinogenic, and antiviral—highlight the significant potential of lichens in health biotechnology. Some lichens are known to provide habitat material and food for various animals and are also consumed by humans. Ethnic uses of lichens can be seen in mummification, traditional clothing, costumes, and ornaments in various cultures from ancient times to the present. Today, lichens are frequently encountered in artistic designs, accessories, floriculture, terrariums, and decorative wall hangings. Historical medical research has revealed various therapeutic uses of lichens. Many lichen species have been documented as sources of active pharmaceutical ingredients in medicines and as components of cosmetic products. Current studies on lichen extracts and lichen secondary metabolites indicate that lichen species exhibit antibacterial, antioxidant, antiviral, and antifungal activities, and have medical potential as therapeutic agents against a variety of diseases. This review briefly examines the biology and contributions of lichens to nature, followed by information on their versatile uses from various sources dating back approximately 80 years.

Biyoloji, çok geniş kapsamı içerisinde birçok bilimsel terim ve kavramı barındıran canlı bilimidir. Latince ve Türkçe kökenli biyolojik terimlerin anlamlarının bilinmesinde ve doğru kullanılmasında kültürel geçmiş, toplumsal çevre ve alınan eğitim önemli bir yere sahiptir. Bu çalışmada, hedef kitle olarak seçilen lisans öğrencilerinin öğrenim gördüğü bölüm fark etmeksizin biyoloji terimleri ve kavramları hakkında farkındalık seviyelerinin araştırılması amaçlanmıştır. Araştırma tekniği olarak internet ortamında oluşturulan anket uygulaması tercih edilmiştir. Türkiye genelinde ulaşılan 1000 lisans öğrencisinin katıldığı ve üç ana bölümden oluşan anketin ilk bölümünde, katılımcılar ve biyolojiye olan ilgileri hakkında bilgi sağlamak için 5 soru sorulmuştur. İkinci ve üçüncü bölümde ise yaygın kullanılan 30 biyolojik terim ve kavram, hazırlanan üç seçenekli sorular ile katılımcılara yöneltilmiştir. İkinci bölümde 15 biyolojik terimin Türkçe karşılığı veya anlamı istenmiş, üçüncü bölümde ise 15 Türkçe terimin biyolojik terim karşılığı istenmiştir. Anket değerlendirme sonuçlarına göre, terimlerin doğru yanıtlarının bilinme ortalaması %72,5 olup lisans öğrencileri arasında en iyi bilinen Türkçe terim “Kalıtım (%93,6)”, anlamı en az bilinen biyolojik terim ise “Genom (%46,7)” olmuştur. Anketin ilk bölümde sorgulanan, lisans öğrencilerinin biyoloji içerikli dersler alması ve doğayla ilgili sevdikleri aktivitelerle ilgilenmesi hususlarının biyolojik terimlerin anlamlarını doğru kavramaları üzerinde olumlu etkileri olduğu sonucuna varılmıştır.

Exposure to air pollutants negatively affects human health as well as the ecosystem. The target study area, Salda Lake, which is a special environmental protection area with Turkey's and the world's geoheritage and unique natural values, has become one of the tourist attraction areas in recent years. However, quantitative data on airborne trace metals in the region remain poorly described. This study focuses on the spatial distribution of atmospheric heavy metals through lichen monitoring for the first time around Salda Lake. The concentration of airborne metals accumulated in Xanthoria parietina lichen thalli samples collected from 14 sites were evaluated by multi-element analysis with Inductively Coupled Plasma-Mass Spectrometry (ICP-MS). The spatial distribution of toxic metals in the region was presented as separate pollution maps. Analysis data showed that Ni, Fe, Al, Cu and Zn accumulation levels in lichen thalli were significantly higher than reference. Visitor entrance, camping areas and the road line in the west and south of the lake were among the sample areas where metal contamination was evident. Due to the prevalence of chromium mineral deposits in the region, the high level of Cr content is also quite remarkable. It was concluded that Al, Cr, Cu, Fe, Mn, Ni, Pb and Zn in the air are high enough to threaten human health and their levels vary depending on wind direction, human activities and traffic density. This study is important in terms of determining the level of air quality in this natural area and future perspectives. Graphical Abstract

The city of Istanbul is constantly exposed to air pollution due to its high population, heavy traffic — sea and air transport — and urban industry. This study basically aims to determine the recent level of airborne heavy metals, using lichen biomonitoring method. The cosmopolitan foliose lichen Xanthoria parietina growing abundantly on trees was sampled from 16 urban green spaces in 8 districts on the Anatolian side of Istanbul. Multi-element analysis by ICP-MS was applied to measure the accumulation of 10 potentially toxic trace elements in lichen samples. Spatial distributions of element levels in the air in the sampling areas are shown by mapping. According to the analysis data, the sequence of element deposition levels in lichen samples was as follows; Al > Fe > Mn > Zn > Cr > Cu > Pb > V > Ni > As. Most of the measured atmospheric element amounts yielded results much higher than the reference material in all areas. It was detected that the highest pollution in terms of Al, Cu, Fe, Mn, and Ni elements was in Elmasburnu Nature Park area in Beykoz district, which is a touristic place by the sea. Changes in the city’s air quality over the years have been evaluated by comparing element levels in these locations in a previous biomonitoring study and some differences were found. The resulting data is valuable for periodic monitoring of toxic elements in the air, for determining causes of air pollution, and for taking precautions.

Gelişen bilim ve teknoloji, artan çevre sorunları ve iklim krizi gibi konular beraberinde terminolojiye çok sayıda yeni terim ve kavram katmaktadır. Bu araştırmada, ekolojik (doğa-çevre), biyolojik ve teknolojik alanlarda kullanılan güncel terim ve kavramların, seviye ve bölüm sınırlaması olmadan Türkiye çapında üniversite öğrencileri arasındaki bilinme düzeyinin ortaya koyulması hedeflenmiştir. İlgili alanlarda belirlenen terimler 3 grupta kategorize edilmiştir. Her grupta 20 terim olmak üzere toplam 60 terim ve kavramdan oluşan bir anket hazırlanarak internet formları aracılığıyla hedef kitleye sunulmuştur. Çalışma sonuçları, üniversite öğrencileri arasında en iyi bilinen terimlerin sırasıyla besin piramidi, tür ve yapay zekâ; en az bilinen terimlerin ise biyomimikri, hemerobi ve biyoremediasyon olduğunu göstermiştir. Ayrıca katılımcıların terimleri bilme düzeyleri ile anketin girişinde sorulan okudukları bölümler, yaşadıkları yerleşim birimi, cinsiyeti, çevreyle ilgili faaliyetleri, doğayı koruma konusundaki duyarlılıkları arasında kurulan ilişkiler değerlendirilmiştir. Çalışmada elde edilen veriler yükseköğretimde okuyan öğrencilerin bilimsel terimlere ve kavramlara karşı farkındalık düzeylerinin anlaşılması konusunda katkı sağlamaktadır.

Günümüzde artan çevre sorunları nedeniyle günlük hayatımızda çevreyle ilgili konularda kullanılan terimler de artmıştır. Çevre kirlenmesinin sebep olduğu küresel ısınma ve iklim değişikliği günümüzün en önemli başlığı haline gelmiştir. Çevre konuları üzerine toplumsal farkındalık oluşturulması ve doğru bilginin yayılması önem kazanmıştır. Anket (sormaca) tekniği ile yapılan bu çalışma, seçilen bazı terimler aracılığıyla kişilerin çevresel konular hakkındaki farkındalığını ortaya koymak amacıyla planlanmıştır. Bu terimlerin bilinme düzeyinin ölçülmesi ve terim hakkındaki bilginin hangi kaynaklardan alınmış olduğunun tespit edilmesine yönelik olarak elektronik ortamda gerçekleştirilen bir anket hazırlanmıştır. Geniş anlamda çevre bilimlerinde sıklıkla kullanılan 50 adet Türkçe terim için; bilinirlik düzeyi ve bilgi kaynakları seçenekler halinde sorulmuştur. İnternet üzerinden çevrimiçi uygulama yöntemiyle Türkiye genelinde çeşitli illerden 500 kişinin katılımı sağlanmıştır. Sonuçlar tüm katılımcıların yanıtları göz önüne alınarak istatistiksel olarak değerlendirilmiştir. Toplumdaki bilinirlik düzeyi en yüksek terimlerin “açıklayacak kadar bilgim var” seçeneğine göre, fotosentez, erozyon ve küresel ısınma; bilinme düzeyi en az olan terimlerin ise “hiç rastlamadım” seçeneğine göre ötrofikasyon, antropojenik ve pasif bina olduğu tespit edilmiştir. Bununla birlikte katılımcıların bilgi edinme kaynakları arasında, en çok kullandığı bilimsel makale/kitap, en az ise gazete/dergi olduğu belirlenmiştir. Bu çalışmanın gelecek nesillerin çevresel farkındalık kazanmasına, çevre terimlerinin bilinirliğinin artırılmasına ve bilgilendirici kaynakların doğru biçimde kullanılmasına katkısı olacaktır.