İbrahim Halil Erdoğan

Makale, Fahreddîn er-Râzî’nin imâmet teorisini Ehl-i Sünnet ve Şiî ekoller arasındaki temel ayrışmaları göz önünde bulundurarak ele almakta, onun İslam siyaset düşüncesindeki liderlik ve meşruiyet anlayışına getirdiği özgün bakış açısını analiz etmekte ve onun siyaset felsefesi içerisindeki konumunu açıklığa kavuşturmaktadır. Râzî, imametin gerekliliği, imamın nitelikleri ve meşruiyet kaynakları konularında aklî ve naklî delillere dayanarak kapsamlı bir değerlendirme yapmıştır. Ona göre imamet, yalnızca siyasi bir otorite değil, aynı zamanda dini ve ahlaki bir sorumluluktur. İmametin zorunluluğunu toplumsal düzenin korunması ve dinî hükümlerin uygulanması açısından temellendiren Râzî, Şiî düşüncenin ileri sürdüğü “imamın ilahi bir zorunluluk olduğu” iddiasını eleştirmektedir. O, imamın liyakat esasına göre belirlenmesi gerektiğini vurgulayarak, imametin Kureyşliliğe veya soya dayalı bir hak olmadığı görüşünü savunmaktadır. İmamın taşıması gereken nitelikler arasında içtihat yetkinliği, siyasi ve stratejik zekâ, cesaret, adalet ve liderlik becerisi yer almaktadır. Râzî, imamın ümmet tarafından seçilmesi gerektiğini, halkın maslahatını gözeten bir yönetimin meşruiyet kaynağının seçim ve toplumsal uzlaşı olduğunu belirtmektedir. Şiî düşüncenin öne sürdüğü imamın masumiyeti ilkesini eleştiren Râzî, masumiyetin imamet için zorunlu bir şart olmadığını, bu görüşün mantıksal çelişkiler içerdiğini ileri sürmektedir. Ayrıca, imamın ilahi bir nasla belirlenmesi gerektiği düşüncesini rasyonel açıdan tutarsız bulmakta ve bunun yerine maslahat, liyakat ve seçim ilkelerini öne çıkarmaktadır. Çalışma, Râzî’nin imâmet anlayışını Gazzâlî, İbn Haldûn, Bâkillânî ve Cüveynî gibi düşünürlerle karşılaştırarak onun siyaset teorisindeki özgünlüğünü ortaya koymaktadır. Râzî’nin imamet anlayışı, Ehl-i Sünnet düşünce geleneği içinde metodolojik bir yenilik ve rasyonel bir derinlik taşımasına rağmen, bazı yönleriyle geleneksel kalmaya devam etmiştir. O, siyasal otoritenin kaynağını sadece dini referanslarla açıklamak yerine, mantık, maslahat ve toplumsal düzen ilkeleriyle ilişkilendirerek İslam siyaset düşüncesinde akılcı bir yaklaşımın temsilcisi olmuştur. Bu bağlamda, Râzî’nin imamet teorisi, tarihsel olduğu kadar günümüz Müslüman toplumlarında da liderlik ve meşruiyet tartışmalarına ışık tutabilecek bir perspektif sunmaktadır. Onun vurguladığı liyakat ve adalet ilkeleri, çağdaş siyasi düşünce açısından da önemini korumaktadır.

This study offers an in-depth examination of faith-centered issues and their relationship with thought currents such as deism and atheism. It is well-known that the inherent belief in a deity and the quest for spiritual satisfaction in human nature cannot be fulfilled by modern thought currents like atheism and deism. The conflict known as the struggle between truth and falsehood, stemming from the reality that humans have faced faith-related issues throughout history, is a process that has continued from the inception of humanity to the present day. From a scientific perspective, the effects of faith principles (religious beliefs) on human psychology and sociology are complex and multifaceted. Similarly, it is important to evaluate the impact of thought systems like atheism and deism on individuals' mental health and the meaning of life. This study aims to provide a broad perspective on faith-centered issues and the relationship between atheism and deism by conducting an in-depth analysis of existing information within scientific terminology. It is expected that the research will inspire further studies on faith-centered issues and related thought currents. Since human nature tends to believe in a supreme creator, individuals may find themselves more inclined to accept deism over atheism. Therefore, deism can be seen as a bridge to atheism or as the first step towards it. The lack of belief in the afterlife in deism and its rejection of concepts such as prophecy, revelation, and nubuwwah also constitute common ground with atheism. This study also aims to analyze the common and different aspects of deism and atheism in depth, examining the effects of religious beliefs and philosophical approaches on human life and thought. This investigation into the closeness and permeability between deism and atheism will help better understand the place and importance of religious beliefs in individuals' lives.

Bu çalışma, Kur’an’ın siyak ve sibak (bağlam ve kontekst) yönteminin doğru anlaşılması açısından önemini vurgulamakta ve Bakara Suresi 233. ayetinin yanlış yorumlanmasına odaklanmaktadır. Günümüzde bazı çevreler, bir annenin kendi çocuğunu emzirmesinin tercihe bağlı olduğunu iddia etmektedir. Bu makalede, bağlamdan koparılarak ortaya atılan bu iddia ve İslam hukukunun bu konudaki yaklaşımı detaylandırılmakta, klasik tefsirlerde emzirmenin bağlayıcılığına ilişkin görüşler incelenmekte, özellikle "لِمَنْ أَرَادَ" (isterlerse) ifadesinin bağlam içinde ele alınarak nasıl anlaşılması gerektiği değerlendirilmektedir. Fahreddin er-Râzî, Zemahşerî, Vehbe ez-Zuhaylî ve Tâhir b. Âşûr gibi müfessirlerin yorumları mukayeseli olarak ele alınırken, modern feminist söylemin bu konudaki yaklaşımları da İslam hukuku bağlamında değerlendirilmiştir. Muhammed Hamidullah gibi bazı entelektüel araştırmacıların sosyo-politik hedeflere yönelik olarak bir kadının kendi çocuğunu emzirmesinin tercihe bağlı olduğunu öne sürmesinin yanlış anlamalara yol açtığı vurgulanmakta ve Bakara Suresi 233. ayetinin boşanmış ebeveynlerin çocuklarına yönelik ortak sorumluluklarını düzenleyen bir hüküm olarak ele alınması gerektiği ortaya konulmaktadır.

Mâtürîdîler, peygamberliğin en güçlü delili olarak mûcizeyi kabul etmekte ve bu olağanüstü olayları hem fiziksel hem de aklî yönleriyle değerlendirmektedir. Ona göre mûcize, yalnızca doğa yasalarını aşan bir fenomen olmayıp, peygamberin hakikatini ispatlayan ilahi bir tasdik mekanizmasıdır. Mâtürîdî, mûcizenin nübüvvetin kesin bir delili olduğunu savunurken, onu keramet, istidrac, sihir ve kehanet gibi diğer olağanüstü olaylardan kesin çizgilerle ayırmaktadır. Özellikle Kur’an’ın i‘câzı, yani onun edebi, bilgi içeriği ve gaybî haberler açısından benzersizliği, mûcizenin en üstün örneği olarak ele alınmaktadır. Çalışma, Mâtürîdî’lerin mûcize anlayışını sistematik bir şekilde analiz etmekte ve onun nübüvvetin ispatına dair delil sistematiğini ortaya koymaktadır. Peygamberlerin ahlaki mükemmelliği, getirdikleri toplumsal dönüşümler ve mûcize kavramının epistemolojik boyutu, Mâtürîdî’nin mûcize anlayışında önemli yer tutmaktadır. Modern bilim ve felsefi eleştiriler karşısında Mâtürîdî’nin mûcize anlayışının rasyonel bir savunma sunduğu ve mûcizenin ontolojik ve epistemolojik temellerinin güçlü bir şekilde ele alındığı görülmektedir.

Bu çalışma, Kur’an’da yer alan bazı ayetlerin tenasüh (reenkarnasyon) inancını desteklediği yönünün savunulması ve bu iddiaların Kur’an’ın teolojik ve bağlamsal bütünlüğü içerisinde değerlendirilmesini konu almaktadır. Tenasüh, ruhun bir bedenden ayrılarak farklı bedenlerde tekrar dünyaya gelmesi olarak tanımlanır ve İslam’ın ahiret inancı ile uyumlu bir anlayış değildir. Bu makale, tenasüh yanlılarının sıklıkla başvurduğu ayetleri dilbilimsel ve tefsir yöntemleriyle inceleyerek bu iddiaların geçersizliğini göstermeyi amaçlamaktadır. Özellikle Bakara 2/28 ve Mü’min 40/11 gibi ayetler, çalışmanın merkezinde yer almakta ve bu ayetlerde ifade edilen “iki ölüm” ve “iki diriliş” kavramlarının, tekrardoğuş olarak yorumlanamayacağı vurgulanmaktadır. Bu ifadeler, insanın yaratılışından itibaren yaşadığı varoluş döngüsünü ve ahiret inancının bir parçasını oluşturur. Tenasüh yanlılarının sıkça referans gösterdiği Mü’min 40/11 ve İnşikak 84/19 ayetleri ise, insanın ahirette karşılaşacaklarına işaret etmekte olup, dünyada tekrar bedenlenmeye dair bir anlam taşımamaktadır. Kur’an’da yer alan diğer ayetler de ayrıntılı olarak ele alınmış ve her birinin tekrardoğuş inancını desteklemediği ortaya konmuştur. Rum 30/40 ve Yunus 10/4 gibi ayetlerde, yaratılış ve yeniden yaratılış Allah’ın kudretine delil olarak zikredilmekte, ancak bu ifadelerin tenasühü desteklediği düşünülemez. Kur’an, insanın dünyaya bir kez geldiğini, ölümün ötesinde ise ahiret dönemine geçiş yapıldığını açık bir biçimde ifade eder. Bu durum, özellikle Mü’minûn 23/99-100 ayetlerinde vurgulanmakta; ölen bir kişinin dünya hayatına geri dönme talebinin reddedileceği açıklanır. Ayette geçen ifadeler, yalnızca ahiret sürecine işaret etmekte ve insanın dünya hayatını tamamladıktan sonra kıyamet günü hesaba çekileceği mesajını taşımaktadır. Makale, ayrıca tenasüh yanlılarının ayetlere getirdiği yorumların bağlamdan kopuk ve zorlama olduğunu vurgular. Bu yorumların, Kur’an’ın teolojik bütünlüğünü ihlal ettiği belirtilmiş ve tekrar doğuş inancının Kur’an’dan dayanak bulamayacağı ortaya konmuştur. Bunun yerine, Kur’an’ın insan hayatını tek bir süreç olarak tanımladığı, ölümden sonra sadece ahiret dirilişinin gerçekleşeceği ve bireylerin bu dünyadaki amellerine göre nihai bir hesap vereceği vurgulanmaktadır. Mü’min 40/11 ve İnşikak 84/19 ayetlerinde yer alan “tabakadan tabakaya geçiş” veya “iki ölüm ve iki diriliş” ifadeleri ise, insanın varoluş sürecini ve ahirete dair aşamaları açıklamaktadır. Bu çalışma, teolojik ve dilbilimsel delillerle Kur’an’ın öğretilerinin tenasühü reddettiğini güçlü bir şekilde kanıtlamaktadır. Ayetlerin bağlamı, dilsel analizleri ve nüzûl sebeplerine dair yapılan incelemeler, Kur’an’ın mesajının yanlış anlamalara meydan vermeyecek şekilde apaçık olduğunu göstermektedir. Tenasüh inancı, tarih boyunca farklı kültürlerde benimsenmiş olsa da bu inancın İslam teolojisi ile uyumlu olmadığı çok açıktır. Hint kökenli dinlerden Yahudi Kabalist geleneğe kadar farklı coğrafyalarda görülen bu inanç, İslam’ın ahiret inancı ile bağdaşmamaktadır. İslam’a göre, insan yalnızca bir kez dünyaya gelir ve kıyamet günü ilahi huzurda amellerine göre yargılanır. Kur’an’ın öğretileri, insan hayatının bir kez yaşanacak bir fırsat olduğunu ve Allah’ın adalet ve kudretinin ahiret üzerinde odaklandığını vurgular. Mü’minûn 23/99-100 ayetinde açıkça ifade edildiği gibi, ölümden sonra geri dönüş olmayacak, yeniden diriliş yalnızca ahiret sürecinde gerçekleşecektir. Bu kapsamda, tekrardoğuş inancını destekleyen görüşlerin Kur’an’ın teolojik yapısıyla çeliştiği ve yanlış yorumlamalara dayandığı net bir şekilde ortaya konmuştur. Makale, ayrıca, tenasühçülerin bağlamsal ve dilsel analizlerde yaptığı hatalara dikkat çekmekte ve bu inancın İslam teolojisinin temel prensipleriyle uyuşmadığını ayrıntılı bir şekilde açıklamaktadır.

Bu çalışmada zamanın kelamcılar ve filozoflar arasındaki tanımı ve bu tanımların kader ve kazâ kavramlarıyla nasıl etkileşimde olduğu üzerinde durulmaktadır. Kelamcılar, zamanın yaratılmış olduğunu ve Allah’ın zamandan münezzeh olduğunu vurgulayarak, zamanın hâdis bir varlık olarak kabul edilmesi gerektiğini savunurlar. Filozoflar ise zamanın hareketin ve değişimin ölçüsü olduğunu ve bu bağlamda evrensel bir sürekliliği temsil ettiğini ileri sürerler. İbn Sînâ ve Fârâbî gibi filozoflar, zamanın mutlak ve değişmez bir varoluşu ifade eden “sermed” kavramıyla ilişkilendirir ve zamanın sürekli akışını temsil eden “dehr” kavramına vurgu yaparlar. Zamanın insan zihninde algılanışı ve ölçülmesi, fiziksel ve metafiziksel boyutlarıyla ele alınarak, zamanın sadece bir ölçüm aracı olmadığı, aynı zamanda varlığın ve hareketin temel bileşenlerinden biri olduğu açıktır. Çalışma, zaman kavramının İslam düşüncesindeki yerine dair zengin ve çok boyutlu bir perspektif sunmakta, zamanın doğası, hareketle ilişkisi, insan zihnindeki algısı ve yaratıcı ile bağlantısı gibi konuları kapsamlı bir şekilde ele almaktadır. Zamanın ontolojik yapısı kader konusu ile yakın ilişki içerisindedir. İnsan yaşamında zamanın kısıtlı olduğu düşünüldüğünde, kaderin bu kısıtlılık içindeki rolü ve zamanla nasıl ilişkili olduğu üzerine düşünmek her dönem kelam ve felsefe alanındaki önemini korumaya devam edecektir. Allah’ın zamandan berî olması, İslam geleneğinde O’nun zamanın ötesinde olduğu ve kaderin O'nun ilmi tarafından belirlendiği vurgulanır. Kader ve kaza ile ilgili günümüz inanç problemleri bağlamında sorulan sorulara dikkat edildiğinde geçmiş-gelecek perspektifiyle sürekli bir zaman kipi kullanılarak dile getirilmiştir. Bu bağlamda, zamanın sınırlılığı ve Allah’ın sınırsızlığı arasındaki ilişki derinlemesine incelendiğinde Allah-Zaman, İnsan-Kader ve Kader-Zaman ilişkisi insan zihninde daha net bir durum arz etmeye başlayacaktır.

This article examines the conceptions of divine revelation held by two prominent figures in Islamic thought, Ibn Sīnā and Al-Ghazālī, through a comparative lens within the context of metaphysical and epistemological processes. Ibn Sīnā views divine revelation as a metaphysical process occurring at the highest level of intellect. According to him, divine revelation is an abstract reflection of divine knowledge transmitted to the prophet’s imaginative faculty through the Active Intellect. This process, explained within a philosophical framework, is grounded in the development of human intellectual capacity. In contrast, Ghazālī defines divine revelation as a mystical experience and considers it a divine encounter beyond the limits of human reason. For Ghazālī, divine revelation manifests as an expression of God’s attribute of speech and occurs solely by divine will. Moreover, this experience cannot be fully comprehended by reason. Ghazālī’s approach, imbued with Sufi depth, regards divine revelation as an integral part of spiritual growth. This article explores the fundamental similarities and differences between these two thinkers’ understandings of divine revelation and metaphysics. By analyzing how Ibn Sīnā’s reason-based approach intersects and diverges from Ghazālī’s intuition and inspiration-based Sufi approach, this study provides an in-depth examination of how the concept of divine revelation has been shaped within Islamic theology and philosophy, highlighting the contributions of both thinkers to the discourse on divine revelation.

The aim of this study is to examine the relationship between the psychological needs of athletes who attend gyms, the spirituality index of well-being, and motivation in sports, and to determine the mediating role of the spirituality index of well-being between psychological needs in sports and motivation in sports. Although sports spirituality is rapidly developing in the international literature, sports and spirituality have not been studied together in the national literature before. Therefore, this study holds the distinction of being one of the pioneering research efforts on the subject of spirituality in athletes in Türkiye. In this context, the data of 422 athletes, 176 women and 246 men, who have been attending gym facilities in Antalya for at least one year, were included in the research. Participants were administered a personal information form, Psychological Need States. It was found that the spirituality index of well-being is positively related to all satisfaction subscales and negatively related to all frustration subscales of psychological needs and that the life scheme is related to many subscales of sport motivation. Furthermore, it was also found that the spirituality index of well-being is a mediating variable between psychological needs in sports and motivation in sports. The data draw attention to the importance of sports spirituality. It is recommended to integrate spirituality into healthcare for athletes.

Metafizik varlıklara karşı insanoğlunun ilgisi yaratılışından gelen karakteristik bir özelliktir. Gizemli oluşlarından dolayı ilgi duyulan bu varlıkların başında cinleri zikretmek mümkündür. Bulunduğumuz asırda bazı kimselerin cin ve ruh çağırma seansları, cincilik, büyücülük gibi hakikati tam olarak bilinmeyen faaliyetler içinde olduğu görülmektedir. Bu kimseler gaipten haber verdiği, çalınanların yerini bildiği, kişinin gelecekteki yaşamı ile ilgili hayati önem taşıyan durumlardan haberdar oldukları iddiayla, eskiden olduğu gibi toplumun dikkatini çekmeye devam etmektedir. Bu faaliyetlerin bazen dini istismar boyutuna vararak, İslam’ın tevhid tasavvuruna aykırı sapkın boyutlara ulaştığı bir realitedir. Bunların büyük çoğunluğu, bu faaliyetlerini cinlerle iletişim kurarak yaptığını iddia etmektedirler. Kelâmî eserlerde cinlere iman edilmesinin gerekli olduğunun yanı sıra onların özellikleri de net olarak ortaya konulmuştur. Tarihin her döneminde olduğu gibi günümüzde de cinlerle iletişim kurularak bir takım gaybî haberlerin alındığı, onların istihdam edildiği gibi iddialar bu batıl inancın mütemadiyen gündemde kalmasını sağlamıştır. Bu anlamda ruhani bir varlık olan cinlerin maddeye etkilerinin olup olmadığı, insanlarla diyaloga geçip geçemeyecekleri ve fiziki bir cisme teşekkül edip edemeyecekleri gibi konular ayrı ayrı incelenmeye ve ortaya somut bilgilerin konulmasına muhtaçtır. Cin ve şeytanın varlığına olan inancın, bir takım kötü niyetli kimseler tarafından istismar edilmesi meselenin vuzuha kavuşturulması açısından büyük önem arz etmektedir.

Tarih bilinci sonrakilere aktarılan bir tecrübe birikimi ve gelecek nesillerin hazır bulduğu önemli bir tarihi miras olma özelliği taşır. Gelenek, örf, adet ismi de verilen bu tecrübe birikimi tarihin süzgecinden geçerek klasik olma niteliğini elde etmiştir. On dört asırlık bilgi birikimine sahip Müslümanların bu kültürü günümüze aktarmada izleyeceği yöntem de ayrıca büyük öneme haizdir. Bu çalışmada genel olarak klasikler özelde de akâid ve kelam klasiklerinin telif nedenleri ve bunların sonraki nesile neler kazandırdığı incelenmeye çalışılmıştır. Kelam ilmine yön verme özelliğine sahip bu klasiklerin okunmasında izlenecek metodoloji de bu vesileyle analiz edilecektir. Çünkü geleneği günümüze aktarmada sadece yazılan metinlerin satır aralarına sıkışmak, İslam’ın evrensel değerleri ile de problem oluşturabilmektedir.