Kamil Çoştu

Dinî ve kültürel değerlerin korunması ve aktarılmasında temel kurum olan aile, önemi hiç azalmayan en küçük toplumsal yapıdır. Bu çalışmada İngiltere’nin Lancaster şehrinde yaşayan, yabancı eşlerle evli Türk babaların çocuklarına İslam’ı ve kültürel değerleri aktarma tecrübeleri araştırılmıştır. Çalışma, gündelik din teorisi çerçevesinde, cami gibi kurumsal alanların dışında ev ortamında ve özel günlerde gerçekleştirilen dinî aktarım pratiklerini ele almıştır. Nitel araştırma yöntemleriyle yürütülen çalışmada, karma evlilik yapmış 11 (on bir) Türk (baba) ve 3 (üç) 18 yaş üstü İngiltere’de büyümüş genç ile yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Elde edilen verilerin genellenebilirliği sınırlı olmakla birlikte karma evli aileler hakkında önemli çıkarımlar sunmaktadır. Bulgular Türkiye ziyaretleri, Noel ve Cadılar Bayramı gibi Batı kültürüne ait kutlamalara karşı taktikler ile Ramazan ve Kurban Bayramı şeklindeki üç ana tema etrafında toplanmıştır. Hediyeler, cami ziyareti, el öpme gibi geleneksel uygulamalarla çocuklara dinî ve kültürel değerlerin aktarımında özellikle Ramazan ve Kurban Bayramı’nda yapılan uygulamalar ve etkinlikler temel araç olarak kullanılmaktadır. Araştırma, İngiltere’de azınlık konumunda bulunan Türk babaların, çocuklarına dinî kimlik ve değer aktarımında geliştirdikleri özgün yöntemleri ve bu süreçte karşılaştıkları güçlükleri ortaya koymuştur.

Bir konu veya araştırma alanı hakkındaki bilimsel üretimi anlamak ve değerlendirmek amacıyla yapılan analizler, ekseriyetle bibliyografik verileri kullanarak yapılmaktadır. Bu makalede, Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Ulusal Tez Merkezi web sitesinde yer alan din eğitimi başlıklı lisansüstü tezlerin; program türü, üniversite, enstitü, ana bilim dalı, yıl, yöntem, araştırma alanları, sayfa sayısı, danışman ünvanı, dil, cinsiyet gibi parametreler açısından incelenmesi ve bibliyometrik analizi amaçlanmıştır. Konunun güncel verileri ihtiva etmesi alan açısından önem arz etmektedir. Araştırma, nicel destekli nitel yöntemle yapılmıştır. Çalışmada, Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Ulusal Tez Merkezi veri tabanında 658 lisansüstü tezin yer aldığı tespit edilmiştir. Bunların 518’i yüksek lisans, 140’ı doktora tezidir. Bu çalışmaların 1986-2024 yılları arasında tamamlandığı görülmektedir. Araştırma neticesinde din eğitimi başlıklı lisansüstü çalışmalarda program türü değişkenine göre “yüksek lisans”; üniversite değişkenine göre “Marmara Üniversitesi”; enstitü değişkenine göre “Sosyal Bilimler Enstitüsü”, ana bilim dalı değişkenine göre “Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı”; yıl değişkenine göre yüksek lisansta “2019”, doktorada “2022”; yöntem değişkenine göre “nitel”; araştırma alanı değişkenine göre yüksek lisansta “din eğitimi felsefesi”, doktorada “din eğitimi uygulamaları”; dil değişkenine göre “Türkçe”; cinsiyet değişkenine göre yüksek lisansta “kadınlar” doktorada “erkekler”; danışman ünvanı değişkenine göre “Prof. Dr.” kategorisi ön plana çıkmaktadır. Bunun yanı sıra, yıllar geçtikçe din eğitimi ile ilgili yapılan lisansüstü çalışmaların nicelik ve nitelik olarak arttığı gözlemlenmiştir. Elde edilen sonuç ışığında din eğitimi sahasında daha nitelikli araştırmalar yapılabilmesi için çeşitli hususların derinlemesine araştırılması gerektiğini ifade etmek mümkündür. Bu hususlar; doktora çalışmalarının yüksek lisansa göre oldukça az olmasının sebepleri üzerine araştırma yapılması, lisansüstü çalışmalarda yöntem çeşitliliğinde dengenin sağlanması, araştırma alanı olarak din eğitimi tarihi ile ilgili çalışmaların niceliğinin artırılması, din eğitimi akademisyen sayısının artırılması, yabancı dilde hazırlanmış lisansüstü araştırma sayısının artırılması ve disiplinler arası akademik çalışmaların çoğaltılmasının önem arz ettiğini göstermektedir.

Bibliyometrik analiz, bilimsel literatür üzerinde yapılan sistematik bir çalışmadır. Bu makalede, Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Ulusal Tez Merkezi web sitesinde yer alan Alevîlik-Bektaşîlik başlıklı lisansüstü tezlerin program türü, üniversite, enstitü, ana bilim/ana sanat dalı, en fazla danışmanlık yapan akademisyenler, dil, yöntem, yıl gibi değişkenler açısından incelenmesi ve bibliyometrik analizi amaçlanmıştır. Tezlerin taranması ve tespiti 2025 yılı ocak ayında tamamlandığı için, çalışma söz konusu tarih ve Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Ulusal Tez Merkezi veri tabanı ile sınırlıdır. Araştırma, nicel destekli nitel yöntemle yapılmıştır. Çalışmada, Yükseköğretim Kurulu Başkanlığı Ulusal Tez Merkezi web sayfasında 603 lisansüstü tezin yer aldığı tespit edilmiştir. Bunların 1983-2024 yılları arasında tamamlandığı görülmektedir. İncelenen çalışmaların 489’u yüksek lisans, 111’i doktora ve 3’ü sanatta yeterlik tezidir. Araştırma neticesinde Alevîlik-Bektaşîlik başlıklı lisansüstü çalışmalarda program türü parametresine göre “yüksek lisans”, üniversite parametresine göre “Marmara Üniversitesi”, enstitü parametresine göre “Sosyal Bilimler Enstitüsü”, ana bilim/ana sanat dalı parametresine göre “Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı”, en fazla danışmanlık yapan akademisyenler parametresine göre “Mehmet Dönmez”, dil parametresine göre “Türkçe” ve “İngilizce”, yöntem parametresine göre “nitel”, yıl parametresine göre yüksek lisansta “2019”, doktorada “2022” kategorisi ön plana çıkmaktadır.

Selçuklu Devleti’nde Müzekkir, 1826 öncesi Osmanlı Devleti’nde Ordu Şeyhi tarafından gerçekleştiren dinî hizmetler, 1826 sonrasında Tabur İmamı ve Alay Müftüleri tarafından yapılmıştır. 1826’da Batılı tarzda kurulan yeni sistemi dinî söylem kullanarak halkın benimsemesini sağlamak ve konuya verilen değeri göstermek için Asâkir-i Mansure-i Muhammediye Kanunnamesinin ilk maddesinde bu hizmet anlatılmaktadır. Kanunnamenin ilk maddesine göre Tabur İmamlarının görevleri; neferlerin vakit namazlarını cemaatle kılmalarını sağlamak, askere din eğitimi ve öğretimine dair bilgiler sunmak olarak belirtilmiştir. Askere yönelik din eğitimi ve öğretiminde kullanılmasının gerektiği zikredilen Birgivi Risalesi, İlmihal ve Dürr-i Yektâ kitapları bu tarihten sonra pek çok baskı yapmıştır. Türklerde değişimin ilk önce askerî yapıda başlama anlayışı Osmanlı Devleti’nde de devam etmiştir. Batılı tarzdaki yapılanma eğitim-öğretim başta olmak üzere diğer alanları da etkilemiştir. Bu sebeple Tabur İmamları ve Alay Müftülerini modern dönemin ilk din eğitimcileri, neşredilen kitapları da ilk din eğitimi eserleri olarak değerlendirmek mümkündür. Kanunnamede belirtilen bu asker sınıfı ile ilgili fark edilen eksiklikler ve ihtiyaçlar yeni düzenlemelerin yapılmasını zorunlu kılmıştır. I. Dünya Savaşı’nda pek çok Tabur İmamı ve Alay Müftüsü görev yapmış, verdikleri hizmetler hatıratlara yansımıştır. 1945 yılına kadar devam eden bu asker sınıfının çalışmaları, 1950’den günümüze Din İşleri Subayı ve/veya Moral Subayı tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu araştırmada 1826’dan 1945 yılına kadar askerî sistemde yer alan “Tabur İmamı” ve “Alay Müftüsü” kadrolarının ordu içerisindeki yeri, önemi, görev-sorumlulukları, giyim kuşamları, sosyal hakları ve kullandıkları eğitim materyalleri araştırmanın problemi olarak ele alınmıştır. Böylece 1826 -1945 yılları arası askerî sistemde yer alan tabur imamları ve alay müftülerinin askerî sisteme etkisinin açıklanması amaçlanmıştır. Günümüzde askerî sisteminde yer alan Moral Subaylığı’nın tarihî arka planının aydınlatılması adına önem arz etmektedir. Konu hakkında nicelik ve nitelik itibariyle yeterli akademik çalışmanın bulunmaması araştırmayı önemli kılmaktadır. Temel araştırma kapsamında hazırlanan çalışma, yorumsamacı paradigma çerçevesinde yazılı doküman ve belgelerin betimsel analizler yapılarak incelenmesi ile gerçekleştirilmiştir.

Osmanlı’nın son döneminde başlayan modernleşme anlayışı Cumhuriyet’in kuruluşu sonrasında takip edilmesi zorunlu yol olarak görülmüştür. 1923 yılında kurulan CHP, 1925-1945 arası yıllarda tek başına ülke yönetimini elinde bulunduran partidir. Bir partinin ülke yönetiminde söz sahibi olması sebebiyle mezkûr yıllar arası “Tek Parti Dönemi” olarak zikredilmektedir. 1925-1945 yılları arasında modernleşme; siyasî, sosyo-kültürel ve ekonomi gibi pek çok alanın içeriğinin tamamıyla Avrupalılaşmak olarak görülmüş, bu durum tek parti döneminde neşredilen yayınlara yansımıştır. Bu modernleşme anlayışının en bariz görüldüğü yayın türlerinden biri “Âdâb-ı Muâşeret”e yönelik eserlerdir. Bu eserlere nicelik açısından bakıldığında tek parti döneminde neşredilen âdâb-ı muâşeret kitaplarının son dönem Osmanlı’ya nispeten daha fazla olduğu görülmektedir. Son dönem Osmanlı’da on sekiz eser neşredilmişken, tek partili yıllarda yirmi altı kitap yayınlanmıştır. Bu araştırma kapsamında başlığında “âdâb-ı muâşeret” ifadesine yer verilen yirmi altı kitap incelenmiştir. Dönemin siyasî idaresinin yapmak istediği sosyo-kültürel değişiklikleri yazarların tamamen desteklediği anlaşılmıştır. Bu kitapların din ve ahlak eğitiminin sorunlu olduğu bir dönemde neşredildiği göz önünde bulundurulduğunda; toplumun değer algısının yönlendirilmesinde belirgin misyon ve vizyon görevi üstlendiği anlaşılmaktadır. 1930 öncesi ve sonrası yayınlarda din dilinin kullanımında farklılıklar bulunmaktadır. 1930 öncesi yayınlarda tek parti yönetiminin getirdiği yenilikleri meşrulaştırmanın bir aracı olarak görülen din dili, sonraki yıllarda bu anlayışa gerek duyulmayan, seküler ifadelerin bilinçli bir şekilde kullanıldığı, dinî unsur, ifade ve yaşayış şekillerinin küçümsendiği görülmektedir. Bu makalede öncelikle kavramsal çerçeve açıklanmış sonrasında ise, âdâb-ı muâşerete yönelik yayınlar kişisel, ailevî, toplumsal ve kurumsal görgü kuralları başlıkları altında değişen değer algısı açısından incelenmiştir. Her ne kadar âdâb-ı muâşeret modenleşme ve Avrupa etkisiyle gerçekleşmiş olsa da aslında Fatih Sultan Mehmet döneminden itibaren bu hususa önem verildiği, okullarda ders olarak okutulduğu görülmektedir. Son dönem Osmanlı eğitim-öğretim müfredatında da benzer dersler yer almıştır. Tek parti döneminde neşredilen âdâb-ı muâşerete yönelik yayınlara yazarları açısından bakıldığında bazılarının birden fazla eser telif ettiği görülmektedir. Yayınlarda kişisel bakımın modernleşme demek olduğuna vurgu yapılarak hem erkeklerin hem de kadınların gerekli hassasiyeti göstermesi gerektiğine değinilmiştir. Aksi takdirde değer görmeyeceği ifade edilmiştir. Bu durum sadece erkekler için geçerli olmayıp, kadınları da kapsamaktadır. Kadın ve erkeğin uyması gereken bir diğer kurallar bütünü toplumsal hayata dair davranış şekilleri oluşturmaktadır. Bu davranış şekillerine uymanın zorunlu olmasının sebebi devletin bekasını sağlama düşüncesinden ileri gelmektedir. Aksi takdirde devletin bekası sarsılacağı anlayışı hâkimdir. Çünkü yeni kurulan devletin kendisine hedef seçtiği yegâne yol modernleşme ve çağdaşlaşmadır. Devletin bekası ise, Avrupa âdâb-ı muâşeretinin günlük hayatta tatbiki ile mümkün olacağı bu eserlerde zikredilmiştir. Eserlere bakıldığında, aile anlayışının oldukça değiştiği görülmektedir. Aile bireylerinin birbirine hitap şeklinin değiştiği, bazı kavramların kullanımının uygun olmadığı ifade edilmiştir. Artık evlere ayakkabı ile girmekte mahzur bulunmayıp, yılbaşı gibi çeşitli eğlence türlerinin aile hayatına girdiği görülmektedir. Aile ile ilgili olarak özellikle zikredilen bir husus ise, kadın-erkek eşitliği anlayışıdır. Eski devirler/yönetimler kadın-erkek eşitliğini sağlamadığı ifade edilmiştir. Kurumsal âdâb-ı muâşerete yönelik öncelikle ifade edilen husus yöneticilere gösterilecek...