Hacı İsmail Doğan

Kelâm literatüründe peygamberlerin ismeti, vahyin eksiksiz ve güvenilir biçimde tebliğ edilmesinin temel dayanağı kabul edilir. Buna karşılık Kur’an’da peygamberlere yönelik uyarı niteliğinde itâb ifadeleri yer alır. Ayrıca “zelle” kavramıyla anılan bazı peygamber fiilleri de bulunur. Bu çerçevede itâb ifadeleri ile zelle fiilleri, ismet sıfatını mahiyetine ilişkin tartışmaları ortaya çıkarmıştır. Peygamberlerin günah işlediklerinin kabul edilmesi, nübüvvet görevleriyle bağdaşmadığı yönünde bir çelişki izlenimi doğurur. Bu makalede ismet sıfatı kapsamında zelle ve itâb meselelerinin Hanefî-Mâtürîdî mezhebinin iki önemli ismi Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (öl. 333/944) ile Nûreddin es-Sâbûnî (öl. 580/1184) tarafından nasıl yorumlandığı incelenmektedir. Çalışmada “zelle”, “itâb” ve “efdal olanı terk etme” gibi kavramlar, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde doküman incelemesi yöntemiyle Mâtürîdî ve Sâbûnî’nin eserleri merkeze alınarak ele alınmış, metin çözümlemesi ve mukayeseli analiz teknikleriyle tahlil edilmiştir. Her iki âlimin; rivayet tenkidi, semantik çözümleme, Kur’an ve hadislerin anlamsal bütünlüğünü esas alma gibi yöntemler kullanarak muhtemel anlam ihtimallerini sıralayarak görüşlerini temellendirdikleri anlaşılmıştır. Bulgular, Mâtürîdî ve Sâbûnî’nin peygamberlerin hem beşerî yönlerini kabul edip savunduklarını hem de nübüvvet makamına özgü ilahî destek ve koruma altında bulunduklarını birlikte kabul ettiklerini göstermektedir.

Peygamberlik meselesi, İslam inancının temel esaslarından biridir. Peygamberlik kurumunun gerekliliğinin izah edilmesi ve bu kuruma yönelik eleştirilerin yanıtlanması, nübüvvet inancının sağlam bir temele oturtulması açısından büyük önem arz etmektedir. Bu çalışmada, Mâtürîdî kelâm ekolünün kurucusu Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (öl. 333/944) ile bu ekolün önemli temsilcilerinden Nûreddin es-Sâbûnî’nin (öl. 580/1184) nübüvvet anlayışlarının karşılaştırmalı olarak incelenmesi amaçlanmaktadır. Mâtürîdî, 4./10. yüzyılda Semerkant’ta yaşamış olup, Ebû Hanîfe’den itibaren Hanefî gelenekte kabul gören inanç esaslarını kelâm yöntemini kullanarak açıklamış, savunmuş ve sistemleştirmiştir. Böylece Ebû Hanîfe’nin itikadi çizgisi, Mâtürîdî’nin katkılarıyla bir kelâm mezhebine dönüşmüştür. Sâbûnî ise 6./12. yüzyılda Buhara’da yaşamış ve kaleme aldığı eserlerle Mâtürîdî’nin görüşlerinin yaygınlaşmasına ve tanınmasına önemli katkılarda bulunmuştur. Bu araştırmada, Mâtürîdî’den Sâbûnî’ye uzanan yaklaşık iki yüz elli yıllık süreç, nübüvvet konusu özelinde analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda; Mâtürîdî’nin nübüvvet meselesini eserlerinde detaylı bir şekilde ele aldığı, nübüvvetin gerekliliğini açıklarken hem aklî hem de naklî delilleri kullandığı ve günümüze ışık tutan özgün yorumlar geliştirdiği tespit edilmiştir. Sâbûnî, Mâtürîdî’nin nübüvvet konusundaki görüşlerini büyük oranda benimsemiş ve eserlerinde savunmuş olmakla birlikte, ismet anlayışında onun Mâtürîdî’den ayrılarak bazı peygamberler özelinde “hata” yapabileceklerini kabul ettiği, Mâtürîdî'nin peygamberlik için temel bir nitelik olarak gördüğü “peygamberlerin şehirli olması” görüşüne katılmadığı ve nübüvvetin ispatı hususunda zaman zaman farklı deliller kullandığı görülmüştür. Ayrıca, Sâbûnî’nin nübüvvet karşıtları ile mücadelesinde Mâtürîdî’den farklı olarak Haşeviyye fırkasını da eleştirilerine dahil ettiği anlaşılmıştır.

Maveraünnehir bölgesi, Hanefî-Mâtürîdî kelâm anlayışının önde gelen âlimlerine ev sahipliği yapmış bir coğrafyadır. Günümüzde İslam dünyasında hâlâ kabul gören iki kelâm ekolünden biri olan Mâtürîdîlik, bu bölgede doğmuştur. Hanefî-Mâtürîdî kelâmının Hicri 6./12. yüzyıldaki önemli temsilcilerinden olan Nureddin es-Sâbûnî (öl. 580/1184), yaşadığı dönemde bu bölgenin saygın âlimleri arasında yer almış ve görüşleriyle kabul görmüştür. O, halkın itikâdî sorunlarına onların anlayabileceği bir dille cevap üretmek amacıyla dersler veren ve eserler kaleme alan bir mütekellimdir. Bu makalede, Sâbûnî’nin peygamberlerin sıfatlarına dair görüşleri incelenmiştir. Mâtürîdî’den yaklaşık iki buçuk asır sonra yaşamış olan Sâbûnî’nin bu konudaki görüş ve değerlendirmeleri, süreç takibi açısından önem taşımaktadır. Çalışma, esasen Sâbûnî’nin görüşleri ve eserleri ile sınırlı tutulmuş, fakat zaman zaman Mâtürîdî’nin eserlerine de başvurulmuştur. Araştırmada, genel anlamda sosyal bilimlerin, özelde ise ilm-i kelâm ve mezhepler tarihi disiplinlerinin araştırma yöntemleri kullanılarak fikir ve olaylar arasındaki bağlantı kurulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın sonucunda, Sâbûnî’nin, dönemin diğer kelâmcıları gibi peygamberlerin sıfatlarına dair müstakil bir başlık açmadığı tespit edilmiştir. Sâbûnî, peygamberler için temel nitelikler olarak “beşer olmak, akıllı ve zeki olmak, güvenilir olmak, vahiy almak, tebliğ etmek ve ismet” sıfatlarını kabul etmiş ve bu hususlarda Mâtürîdî ile aynı görüşü paylaşmıştır. Ancak Mâtürîdî’nin “peygamberlerin şehirli olması gerektiği” yönündeki kanaatine eserlerinde yer vermeyerek ondan ayrılmıştır.

Bu çalışma, Mâtürîdî kelâm ekolünün kurucu ismi Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ile mezhebin teşekkül dönemi kelâmcılarından Nûreddin es-Sâbûnî’nin nübüvvet görüşlerinin karşılaştırmalı olarak incelenmesine odaklanmıştır. 4./10. yüzyılda Semerkant’ta yaşayan Mâtürîdî, Ebû Hanîfe’den itibaren Hanefî gelenek tarafından kabul edilen inanca dair görüşleri kelâm yöntemini kullanarak açıklamış, savunmuş ve sistemleştirmiştir. Bu sayede o Ebû Hanife çizgisinde temayüz eden Ehl-i sünnet itikadi eğilimini kelâm mezhebine dönüştürmüştür. 6./12. yüzyılda Buhara’da yaşayan Sâbûnî ise kaleme aldığı eserlerle Mâtürîdî’nin görüşlerinin bilinirliğine ve yaygınlaşmasına katkı sağlamıştır. Araştırmada sosyal bilimlerin ana araştırma yöntemlerinden olan literatür taraması ile kaynaklara ulaşılmış; her iki mütekellimin görüşleri değerlendirilirken eleştirel bakış açısı korunmuş ve metin oluşturulurken betimleyici bir dil kullanılmıştır. Araştırmada, Mâtürîdî’nin nübüvvet konusuna eserlerinde ayrıntılı olarak değindiği, nübüvvetin gerekliliğini ortaya koymak ve bu konuda yöneltilen itirazlara cevap üretmek için aklî ve naklî delilleri kullandığı ve konuya dair özgün yorumları geliştirdiği tespit edilmiştir. Sâbûnî’nin ise Mâtürîdî’nin görüşlerini temel referans olarak kabul ederek genel olarak benimsediği ve bu görüşleri kaleme aldığı kelâm eserlerinde savunduğu görülmüştür.

The region of Maverānannehir is a geography inhabited by scholars who made significant contributions to shaping the Islamic thought system. Māturīdīism originated in this region, one of the two theological schools accepted among Muslims today. One of the essential representatives of the Hanafī-Māturīdī understanding of theology in the area in the 6th century Hijri was Nūr al-dīn al-Sābūnī, who was a respected scholar in his time. Al-Sābūnī was a well-equipped theologian whose views were respected by the people of the region on matters of theology and who debated with Fakhr al-Dīn al-Rāzī, one of the most influential theologians of the period. He endeavored to solve the theological problems of his time, wrote works to facilitate the public understanding of the principles of Islamic belief, and especially emphasized the issue of the infallibility of Prophets (ismat al-anbiya). This study investigated the reasons for al-Sabūnī's emphasis on the view of the Infallibility (ismat) and his opinion on the infallibility of Prophets. How al-Sābūnī understood the issue of infallibility of Prophets provided essential data on the constants and changes (if any) in the understanding of ismat in the Māturīdī theological system. On the other hand, it provided us with reference sources for the historical origins of the belief that prophets are sinless. By revealing al-Sabūnī's opinions on the prophets' ismat, the point of view in ismat in the Hanafī-Māturīdī theological system as of the 6th century has been revealed, and some clues about the historical background of the current situation have been obtained. In the study, the sources were accessed through literature review, one of the leading social sciences research methods; a critical perspective was maintained while evaluating his views, and descriptive language was used while composing the text. At the end of the study, it was seen that al-Sābūnī was a respected Hanafī-Māturīdī theologian of his time and took Māturīdī's views as his primary reference. It was observed that al-Māturīdī's meticulousness in referencing the theological sources and his mastery of rational deductions were sometimes lost in al-Sābūnī due to the Sufi sources he was fed by. Although he had the same opinion as the Hanafī-Māturīdī school on issues such as belief in prophets, the necessity of prophethood, and the attributes of prophets, he differed from the tradition he belonged to in terms of his understanding of ismat and accepted that some prophets committed "mistakes". * This study is based on our ongoing doctoral dissertation titled "The Comparison of Abū Mansūr al-Māturīdī and Nūr al-Dīn al-Sābūnī's Understanding of Prophethood" (Ph.D. Dissertation, Sivas Cumhuriyet University, 2023).