Ahmet Bayraktar

Bu çalışma Barings Bank’ın iflasına yol açan olayları, hatalı kararları ve eksiklerini analiz ederek bankacılık denetleme sistemlerinde yapılan düzenlemeleri nasıl şekillendirdiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Barings Bank, 1890 ve 1995 krizleri ile bankacılık tarihindeki yerini almıştır. 1890 krizinde Barings Bank, Londra'da likidite sorunları yaşamıştır. Bunun temel sebebi de Arjantin'e yaptığı yoğun yatırımlardır. Bu krizin Londra’daki finans kurumlarını etkilemesinden korkulduğu için Barings Bank’ın likidite açığının kapatılması gerekiyordu. Bu açığın kapanması için Barings Bank, Amerikan Menkul Kıymetler Borsası’nda sahip olduğu tahvilleri satmaya zorlandı. Bu satışlar fiyatların düşmesine ve ardından bankaların iflasına yol açan küresel bir domino etkisi oluşturmuştur. Bu krizden 105 yıl sonra Barings Bank, 1995 krizinde bankanın iflasına yol açacak bir krize daha yol açmıştır. Bu krizde türev araçlara olan yatırımların denetlenmemesi, hatalı kararlar alınması ve muhasebe manipülasyonları krizin tetikleyicileri olarak sayılabilir. Bu kriz her ne kadar Avrupa bankalarını etkilemese de Japon borsasını etkilemiştir. 1995 krizi 1980 krizi gibi bir domino etkisi oluşturmamıştır. Her iki bankacılık krizi de yeni düzenleme ve denetim standartları geliştirilmesinde etkili olmuştur.

Polly Peck, 2019 yılında fesh edildiği güne kadar İngiltere’de bir iş imparatorluğu ve finansal skandalın merkezinde olan bir şirket olarak varlığını sürdürmüştür. 17 Aralık 1990’da Asil Nadir’in tutuklanması ile başlayan ve 22 Ağustos 2012’de hapis cezası alması ile sonuçlanan Polly Peck davası, kurumsal tarihte kurumsal yönetişimin, yasal çerçevelerin ve ekonomik etkilerin karmaşıklığını gösteren önemli bir olaydır. Bu çalışma, 1990 yılında patlak veren kurumsal skandal ile eş anlamlı hale gelen bir şirket olan Polly Peck International'ın (PPI) yükselişini ve düşüşünü incelemektedir. Skandal; borsa başarısı altına gizlenmiş, yöneticinin etik eksikliğinin zayıf kurumsal yapı içerisindeki etkilerini ortaya sermiş ve gelecek günler için kurumsal yönetim alanında değerli bir ders olmuştur. Polly Peck skandalı gibi finansal skandallar sadece bir şirketin iflası ve kredi verenler, yatırımcılar gibi paydaşlarının sermayelerini kaybetmeleri durumu değildir. Etkileri toplumsal olduğu kadar genel ekonomik ortama da yansımış ve kamu otoritelerinin yeni düzenlemeler yapmasına sebep olmuştur.

Herstatt Bank vakası, 1974 yılında Almanya’da gerçekleşen ve uluslararası finansal sistem üzerinde derin etkiler bırakan önemli bir bankacılık krizidir. Bankanın iflası, döviz işlemlerinde zaman farkından kaynaklanan takas riskini (Herstatt riski) ortaya çıkarmış ve bu olay, küresel bankacılık düzenlemelerinde önemli reformların yapılmasına yol açmıştır. Bu reformlar arasında Basel Komitesi’nin kurulması ve CLS Bank International gibi sistemlerin geliştirilmesi yer almaktadır. Herstatt Bank’ın iflası, uluslararası bankacılık sisteminin kırılganlığını ve mevcut düzenleyici çerçevelerin yetersizliğini göstermiştir. Bu vaka, küresel finansal istikrarı artırmak için uluslararası iş birliğinin önemini vurgulayan bir dönüm noktası olmuştur.

Saadet zincirleri kişilere yüksek getiri vaat eden bir tür finansal dolandırıcılık sistemidir. 20. yüzyılın başlarında iletişim imkanlarının kısıtlı olduğu dönemde ortaya çıkan bu sistemler, günümüz dijital dünyasında da yeni girişimlerle sıklıkla karşımıza çıkmaktadır. Saadet zincirlerinde kısa sürede yüksek kazanç vaat edilirken, gerçekte hiçbir ürün veya hizmet satılmamaktadır. Karmaşık bir organizasyon yapısı ile sistemin anlaşılması engellenmektedir. Zincire ilk katılanlara getiriler ödenerek sisteme güven sağlanmaktadır. Yeni yatırımcılar bulunduğu sürece sistem devam ederken, yatırımcı bulunamadığı gün zincir çökmektedir. Yapılan araştırmalara göre finansal okuryazarlığı düşük olan bireylerin bu zincirlere katılma eğilimi yüksektir. Aşırı özgüven ve açgözlülük hisleri ile riskleri göz ardı eden bireyler bu zincirlere inanmaktadır. Özellikle ekonomik güçlük yaşayan bireyler bu zincirlerin mağduru olmaktadır. Demografik özellikler açısından orta yaşlıların, orta düzey gelir seviyesinde olanların ve özellikle erkeklerin, bu zincirlere katılma eğilimin daha yüksek olduğu görülmektedir. Charles Ponzi, 1920’de Amerika Birleşik Devletleri’nde kurduğu şirket üzerinden, tarihte bilinen en eski saadet zincirini yaratmış, sistemin kendi soyadı ile “Ponzi Şeması” olarak anılmasına sebep olmuştur. Yatırımcılardan küçük miktarlarda fon toplayan Ponzi, 45 günde %50, 90 günde %100 gibi yüksek getiriler vaat etmiştir. Sekiz ay gibi kısa bir sürede çok fazla yatırımcıya ulaşan Ponzi, bugünkü değeri 220 milyon dolara ulaşan dolandırıcılıktan sorumlu tutulmuş ve on dört yıl hapisle cezalandırılmıştır. Finansal dolandırıcılıkların artması, finansal aktörlere ve finansal araçlara olan toplumsal güveni yıkmakta, finansal mekanizma işleyişine zarar vermektedir. Zincir kurucularının bu dolandırıcılık girişimlerinde bulunmaması için düzenleyici ve kanun koyuculara görev düşmektedir. Saadet zincirlerine katılımların engellemesi için bireylerin finansal okur yazarlık düzeylerinin arttırılması önerilmektedir.

Manipülasyon denildiğinde; bireylerin duygu ve düşüncelerini farkına vardırmadan bilinçli bir şekilde etkilemek hatta değiştirmek akla gelmektedir. Manipülasyon kaynaklı kitabın ortaya çıkma amacı olan finansal manipülasyon ise; hem yatırımcıları hem toplumu hatalı ve hileli bilgiler yoluyla yönlendirmek ve menkul kıymet alım-satımı yapılmasını sağlayarak yapay bir biçimde fiyat oluşturmaktır. Finansal manipülasyon kavramı ise beraberinde denetimi çağrıştırmaktadır. Bu şekilde manipülatif fiyat oluşumlarını engellemek adına denetimlerin daha düzenli ve sık aralıklarla yapılarak bu gibi olağan dışı fiyat hareketliliklerinin önüne geçilebilir. Finansal denetimler yapılırken süreçlerin adil yürütülmesi ve firmanın tüm finansal sisteminin değerlendirilmesi son derece önem arz etmektedir. Eğer denetimler yetersiz veya uygun bir biçimde yapılmadığında tarihte örnekleri olan finansal skandallar ortaya çıkmaktadır. Bu kitabın ana konusu finansal skandallara örnek olarak verilen vakaları analiz etmektir. Kitapta incelenen konular; Herstatt Bank, Bernie Madoff Ponzi Şeması, Metallgesellschaft, Long Term Capital Management, Lehman Brothers, Volkswagen Emisyon Skandalı, Charles Ponzi Saadet Zinciri, Barings Bank, Polly Peck, Wirecard, Enron ve WorldCom vakalarından oluşmaktadır. “Vaka İncelemeleriyle Finansal Manipülasyonlar” başlıklı kitapta 12 bölüm yer almaktadır. Her bölümde finansal başarısızlıkla sonuçlanan şirketlerle ilgili ayrıntılı vaka analizleri yapılmıştır. Kitabın bölümlerinde incelenen vakalarla ilgili sorunlar belirlenip çözüm önerileri geliştirilmiş ve politika önerilerinde bulunulmaya çalışılmıştır. 10 farklı üniversiteden 15 bilim insanının bölüm yazarlığı yaptığı, 15 farklı üniversiteden 19 bilim insanının hakemlik yaptığı 12 bölümden oluşan kitapta finansal manipülasyon vakaları ele alınmıştır. Kör hakemlik sürecinin şeffaf bir şekilde işletildiği, kitaptaki her bölüme ait iki hakem raporunun yazıldığı, her bölüme ait benzerlik raporlarının alındığı ve bölüm yazarlarının kendi bölümlerine ait her türlü bilimsel/etik/hukuki sorumluluğu üstlendikleri bu çalışma vakaları derinlemesine incelemekte ve finansal başarısızlığın nedenleri hakkında bilgi vermektedir. Çalışmanın tamamlanmasında katkı sunan bölüm yazarlarına ve değerli bilgi ve deneyimlerini paylaştıkları için hakemlere içten teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca desteklerini esirgemeyen Özgür Yayınları’na ve Doç. Dr. Mehmet Fatih BUĞAN’a teşekkür ederim.

2001 yılında meydana gelen Enron skandalı sadece Amerika’yı değil aynı zamanda tüm dünyadaki finansal piyasaları önemli derecede etkileyen bir mali çöküştür. Bu çöküş ABD tarihinde yaşanan en büyük iflas aynı zamanda iş dünyasını derinden etkileyen kurumsal bir vaka olarak kabul edilmektedir. Bu olay şirket yöneticisinden şirketin bağımsız denetçisi olan Arthur Andersen’e kadar çok sayıda kişi ve kurumun suçlu bulunup ceza almasına sebep olmuştur. Yaşanan bu skandal yatırımcı güvenini olumsuz yönde etkileyerek ciddi zararlar vermiştir. Tüm emeklilik fonlarını şirket hisselerine yatıran çalışanların ve hissedarların milyarlarca dolar kaybetmesine aynı zamanda şirket çalışanlarının işsiz kalmasına sebep olmuştur. Enron skandalı işletmelerin kendi çıkarları doğrultusunda mali tablolar üzerindeki oyunlarının karanlık yüzünü ortaya çıkarmış ve denetimde şeffaflığın, kurumsal hesap verebilirliğin, tutarlılığın, güvenilir bilginin ve etik iş uygulamalarının önemini vurgulamıştır. Gerek Enron skandalı gerekse diğer işletmelerde yaşanan finansal usulsüzlüklerin tekrar yaşanmalarının engellenebilmesi için birtakım önlemler alınmıştır. Bu önlemlerin en önemlilerinden biri olan Sarbanes-Oxley Yasasıdır. Bu yasa Enron gibi büyük çaplı finansal usulsüzlüklerin tekrar yaşanmaması için ciddi önlemler alınmıştır. Bu çalışmada, büyük bir finansal manipülasyon ve muhasebe hilesi olarak bilinen Enron skandalının tarihsel geçmişi, skandalın ortaya çıkış sebebi, skandalın sonuçları ve çıkarılması gereken dersler üzerinde durulmuştur.

Adını Charles Ponzi’den alan Ponzi şeması, yeni yatırımcılardan elde edilen fonlarla mevcut yatırımcılara ortalamanın üzerinde getiriler ödenmesini sağlayan bir finansal hiledir. Tarihsel süreç içerisinde gerçekleşen Ponzi şemaları, 1800’lü yıllardan günümüze kadar dünyada yaygın bir şekilde uygulanmış ve yatırımcılar büyük zararlara uğramışlardır. Dünyada gerçekleşen Ponzi şemaları içerisinde, 2008 küresel krizinden sonra meydana gelen ve Bernie Madoff tarafından gerçekleştirilen Ponzi şemasının Amerikan tarihindeki en büyük Ponzi şeması olduğu belirtilmektedir. Madoff Ponzi şeması, Madoff’un yarattığı itibar ve ABD Sermaye Piyasası Kurulu’nun (USA Security Exchange Commission- SEC) yetersiz denetim çalışmaları nedeniyle uzun bir süre devam etmiş ve popülerlik kazanmıştır. Gelen şikayetlerin artmasıyla birlikte SEC tarafından yapılan soruşturmalarda deneyimsiz personelin gelişigüzel inceleme yapması Madoff Ponzi şemasının ortaya çıkmasını geciktirmiştir. Bu çalışmada Bernie Madoff Ponzi şeması analiz edilmektedir. Çalışma kapsamında Madoff Ponzi şemasının gelişimi, yatırım stratejisi ve kırmızı bayrakları incelenmiştir. Bununla birlikte çalışmada, yatırımcılara gelecekte ortaya çıkacak Ponzi şemalarına kurban gitme potansiyelini azaltmak için öneriler sunulmuş ve SEC içinde gerçekleşen reform ve değişiklikler açıklanmıştır.

Volkswagen (VW) emisyon skandalı, 18 Eylül 2015 tarihinde ortaya çıkmıştır. Dünya genelinde VW, dizel arabalarda test sırasında emisyon değerlerini azaltabilmek amacı ile dizel motorlarında “sahte yazılım” yerleştirerek çevre kirliliği, kamu sağlığı ve hukuku yok saymıştır. Bu manipülasyonun ilk olarak Amerika Birleşik Devletleri’nde ortaya çıkması ile birlikte VW şirketinin hisse senedi fiyatları 2 hafta içinde %35 oranında düşmüştür. Bu ani değer kayıplarının yanı sıra Almanya'da VW aleyhine büyük maddi ölçekli tazminat davaları açılmıştır. Ayrıca dünya çapında VW dizel araç sahipleri de, haklarının korunması konusunda davalar açmışlardır. VW’nin tüm bu olumsuzluklardan kurtulup yeniden itibarını sağlayıp sağlayamayacağı tartışılırken, 2017 yılında şirket krizi iyi yöneterek tekrar dünyanın büyük otomobil üreticileri arasında yer almayı başarmıştır. Umulmadık bu artış, kimileri için skandalın sona erdiğinin kanıtı sayılmasına rağmen, göstergeler VW’nin bu olaydan henüz tam olarak aklanmadığına ve skandal kaynaklı bazı sorunların varlığına işaret etmektedir. Bu çalışmada, VW emisyon skandalı ile ortaya çıkan kriz süresince yayınlanan belgeler incelenmiş olup VW şirketinin/yatırımcıların olaydan nasıl etkilendikleri ve bu krizden çıkarılacak sonuçlar değerlendirilmiştir.

Dünya çapında sürdürülebilir finansal sistemin oluşturulması; şirketlerin muhasebe kurallarını uygulaması ve finansal tablo dolandırıcılığının önüne geçilmesiyle sağlanabilir. Finansal tabloların güvenilirliği, şeffaflığı ve tekdüzeliği sadece şirketlerin finansal performanslarının belirlenmesi için değil aynı zamanda şirketler ile ilgili karar verme süreçlerinde finansal bilgi kullanıcıları için de oldukça önemlidir. Finansal tablolarda yer alan rakamlar manipüle edilerek; menkul kıymetlerin aşırı fiyatlandırılması, şirketlerin aşırı borçlanması, şirketlerin iflastan kaçınması, şirketlerin düşük faizli borç almaları, yöneticilerin suni performans artışları, yöneticilerin ikramiye ve terfi almaları gibi başlangıçta olumlu durumların oluşturulması mümkündür. Ancak şirketlerin finansal tablo dolandırıcılığının ortaya çıkmasıyla birlikte söz konusu olumlu durumlar tersine dönmektedir. WorldCom skandalı; şirketlerin finansal tablolarının güvenilirliğinde şeffaflığın önemini vurgulayan ve finansal tablo dolandırıcılığını konu alan araştırmalar için sağlam bir zemin oluşturmaktadır. Bu nedenle çalışmada, Worldcom skandalı ile ilgili literatür taraması yapılarak skandalın değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Yapılan çalışmada; şirketin tarihçesi, skandalın ortaya çıkışı ve etkileri ile skandala yönelik alınan önemler ayrıntılı olarak ele alınarak incelenmiştir. Bir telekomünikasyon şirketi olan WorldCom’un iflası, şirketlerin finansal raporlama sürecinin güvenilirliği konusunda endişeler oluşturmasının yanı sıra finansal raporlama sürecinde yöneticiler, denetçiler, düzenleyiciler ve analistlerin süreç içerisindeki rollerine de dikkat çekmektedir.

Bu çalışmanın amacı, Wirecard vakasının kavramsal bir yaklaşımla kapsamlı bir şekilde değerlendirilmesinin yapılmasıdır. Finansal ödeme işlemcisi ve hizmetler sağlayıcısı Wirecard firmasının çöküşü, finansal vakalar tarihindeki en yeni skandallardan bir tanesidir. Alman borsasının 2010’lardaki en değerli şirketlerinden bir tanesi olan Wirecard firması, 2019 yılında Financial Times gazetesinde ortaya atılan iddiaların ardından gelişen süreçle, 1,9 milyar avronun muhasebe kayıtlarından kaybolmasıyla birlikte Haziran 2020 yılında iflas başvurusu ile büyük bir skandala sebep olmuştur. Halen devam etmekte olan soruşturma ile birlikte, yıllardır devam eden büyük bir muhasebe dolandırıcılığının ortaya çıkması sağlanmıştır. Hatta firmanın CEO'su da dâhil olmak üzere birden fazla Wirecard yöneticisi dolandırıcılık ve piyasa manipülasyonuyla suçlanmıştır.