Abstract
Bu derleme, tütün ve nikotin endüstrisinin “zarar azaltımı” söylemini tarihsel, toksikolojik, davranışsal ve çevresel boyutlarıyla inceleyerek elektronik sigaraların tütün kontrolünde gerçek bir zarar azaltma aracı olarak değerlendirilip değerlendirilemeyeceğini sorgulamayı amaçlamaktadır. Anlatısal ve analitik nitelikte kurgulanan bu derlemede PubMed, Scopus ve Web of Science veri tabanlarının yanı sıra WHO, ERS, CDC gibi kurumların raporları 2010–2025 yılları arasında yayımlanan İngilizce çalışmalar taranmıştır. Arama sırasında “electronic cigarettes”, “vaping”, “electronic nicotine delivery systems (ENDS)”, “heated tobacco products”, “nicotine pouches”, “harm reduction”, “dual use”, “youth initiation”, “tobacco industry” terimleri; ayrıca solunum sistemi etkilerini yakalamak amacıyla “lung”, “pulmonary”, “airway”, “respiratory”, “EVALI” ve “vaping-associated lung injury” anahtar kelimeleri kullanılmıştır. Zarar azaltma lehine sonuç bildiren çalışmalar, bağımsız araştırmalarla eleştirel biçimde karşılaştırılmıştır. Tarihsel olarak tütün, “daha az zararlı/koruyucu ürün” söylemi üzerinden meşrulaştırılmış; bu örüntü günümüzde e-sigara, ısıtılmış tütün ürünleri, snus ve nikotin poşetleri için benzer biçimde yeniden üretilmektedir. E-sigara aerosolünde bazı toksik kimyasalların klasik sigaraya göre daha düşük olmasına karşın cihaz ve likit heterojenliği, nikotin tuzlarının yüksek bağımlılık potansiyeli ve aromaların biyolojik etkileri ürünlerin gerçek toksikolojik profilinin belirsizliğini sürdürmektedir. Kohort çalışmaları ve meta-analizler, e-sigara kullanımının sigara bırakma olasılığını artırmadığını, çift kullanımı ve uzamış nikotin bağımlılığını desteklediğini göstermektedir. Gençlerde e-sigara kullanımının sigaraya başlama riskini yaklaşık 3,5–4 kat artırdığı, pasif maruziyetin özellikle çocuklar için anlamlı bir sağlık tehdidi oluşturduğu saptanmıştır. Tek kullanımlık e-sigaralar, lityum piller ve karma materyal yapılarıyla yeni bir elektronik atık ve çevresel toksisite kaynağı haline gelmektedir. Mevcut kanıtlar, e-sigaraların tütün kontrolü alanında geniş ölçekte güvenilir bir zarar azaltma aracı olarak benimsenmesini desteklememektedir. Ürün standardizasyonunun yokluğu, bağımlılık riskinin artışı, gençlik kullanımındaki artış, çift kullanım ve çevresel yük dikkate alındığında, politika geliştirme süreçlerinde endüstri kaynaklı iyimser söylemler yerine çıkar çatışmalarından arındırılmış, metodolojik olarak güçlü bağımsız kanıtların esas alınması gerekmektedir. E-sigaraların tütün kontrolünde rutin bir zarar azaltma aracı olarak önerilmesinin, gençlik kullanımı, çift kullanım ve çevresel atık yükü gibi riskler göz önüne alındığında halk sağlığı açısından temkinle değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

This publication has 45 references indexed in Scilit: