Abstract
İslâm kelâmı literatüründe, “halku ef‘âli’l-ibâd” (kulların fiillerinin yaratılması) meselesi ile ilgili olarak insan fiillerinin yaratıcısının kim olduğu hususu, mezhepler arası temel bir tartışma konusu olmuştur. Bu bağlamda Mu‘tezile, ilâhî adalet ve kulun sorumluluğu ilkesinden hareket ederek, insanın fiillerini bizzat kendisinin yarattığını savunurken; Ehl-i sünnet, ilâhî kudretin kuşatıcılığı ve tevhid vurgusuyla bu fiillerin mutlak yaratıcısının Allah olduğunu ileri sürmüştür. Ehl-i sünnet’in önde gelen düşünürlerinden biri olan Ebû Bekir el-Bâkıllânî (ö. 403/1013), Mu‘tezile’nin bu konudaki delillerinin geçersizliğini ortaya koymak ve Sünnî paradigmayı rasyonel bir zeminde tahkim etmek üzere kapsamlı reddiyeler kaleme almıştır. Bâkıllânî’nin Mu‘tezile’ye dönük bir eleştiri mahiyetinde geliştirdiği bu itirazlar, literatürde şimdiye kadar müstakil bir akademik araştırmaya doğrudan konu olmamıştır. Bu çalışmanın temel amacı, insanların fiillerini kendilerinin yarattığı düşüncesini savunanların ileri sürdüğü naklî ve aklî delillere yönelik olarak Bâkıllânî’nin ortaya koyduğu itirazları sistematik bir biçimde ele alıp incelemek gerek iç tutarlılık gerekse İslami nasların bütünlüğü açısından bu reddiyelerin kelâmî değerini tespit etmeye çalışmaktır. Nitel araştırma metoduna uygun olarak kurgulanan bu çalışmada veriler, ilgili klasik kelâm literatürünün doküman incelemesi tekniği ile taranmasıyla elde edilmiş; ulaşılan veriler metin tahlili ve karşılaştırmalı analiz yöntemiyle titizlikle değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda makale; Kur’ân’da fiillerin insanlara nispet edilmesi, yaratma eyleminden kıyas içeren bir şekilde bahsedilmesi ve evrendeki yaratılışta herhangi bir uyumsuzluk bulunmadığının bildirilmesi gibi Mu‘tezilî argümanların Bâkıllânî tarafından nasıl tevil edildiğini analiz etmektedir. Ayrıca Kur’ân’da Hz. Musa’nın fiilini Allah’a değil de şeytana nispet etmesi ve “başına gelen kötülük kendindendir” ifadesi gibi tartışmalı pasajlar üzerine geliştirilen epistemolojik itirazlar mercek altına alınmıştır. Bâkıllânî’nin, insanın irade sahibi bir varlık olduğunun farkında olması ve yaratılmışların sıfatlarının yaratıcıya değil, onların bizzat kendilerine ait olması gerektiği yönündeki iddiaları da onun geliştirdiği argümanlar olarak görülmüştür. Bâkıllânî, bu argümanlar eşliğinde bir yandan karşı tarafın delillerini sistematik olarak geçersiz kılmaya çalışırken, bir yandan da Sünnî düşüncenin varlık ve bilgi tasavvurunu sarsmadan rasyonel bir teorik zemin inşa etmeye çaba göstermiştir. Çalışmamız neticesinde Bâkıllânî’nin, karşı görüş sahiplerinin iddialarını kendi yöntemsel bütünlüğü içinde tutarlı gerekçelerle analiz ettiği ve Sünnî düşüncenin bu tartışmalı konudaki teorik çerçevesini belirginleştirdiği gözlemlenmiştir. Sonuç olarak, Bâkıllânî’nin itirazlarının, Allah’ın yaratıcılığı ile insanın sorumluluğunu telif etme noktasında kelâm tarihi açısından önemli bir dönüm noktasını temsil ettiği tespit edilmiştir.