MBMuzaffer Barlak

Muzaffer Barlak

*This is an algorithmically generated author record based on publicly available information.

Current Organizations / Institutes

The organizations/institutes from the scholar's latest article

Previous Organizations / Institutes

The organizations / institutes from the scholar's other articles in the past ten years


Muzaffer Barlak has a total of 8 co-authors. Here are the top co-authors by number of shared publications:


Latest Publications

  • Mu‘tezile’nin Halku’l-Ef‘âl Teorisine Karşı Bâkıllânî’nin İtirazları: Beşerî Fiillerde Hakiki Fail Arayışı

    by Muzaffer Barlak

    İslâm kelâmı literatüründe, “halku ef‘âli’l-ibâd” (kulların fiillerinin yaratılması) meselesi ile ilgili olarak insan fiillerinin yaratıcısının kim olduğu hususu, mezhepler arası temel bir tartışma konusu olmuştur. Bu bağlamda Mu‘tezile, ilâhî adalet ve kulun sorumluluğu ilkesinden hareket ederek, insanın fiillerini bizzat kendisinin yarattığını savunurken; Ehl-i sünnet, ilâhî kudretin kuşatıcılığı ve tevhid vurgusuyla bu fiillerin mutlak yaratıcısının Allah olduğunu ileri sürmüştür. Ehl-i sünnet’in önde gelen düşünürlerinden biri olan Ebû Bekir el-Bâkıllânî (ö. 403/1013), Mu‘tezile’nin bu konudaki delillerinin geçersizliğini ortaya koymak ve Sünnî paradigmayı rasyonel bir zeminde tahkim etmek üzere kapsamlı reddiyeler kaleme almıştır. Bâkıllânî’nin Mu‘tezile’ye dönük bir eleştiri mahiyetinde geliştirdiği bu itirazlar, literatürde şimdiye kadar müstakil bir akademik araştırmaya doğrudan konu olmamıştır. Bu çalışmanın temel amacı, insanların fiillerini kendilerinin yarattığı düşüncesini savunanların ileri sürdüğü naklî ve aklî delillere yönelik olarak Bâkıllânî’nin ortaya koyduğu itirazları sistematik bir biçimde ele alıp incelemek gerek iç tutarlılık gerekse İslami nasların bütünlüğü açısından bu reddiyelerin kelâmî değerini tespit etmeye çalışmaktır. Nitel araştırma metoduna uygun olarak kurgulanan bu çalışmada veriler, ilgili klasik kelâm literatürünün doküman incelemesi tekniği ile taranmasıyla elde edilmiş; ulaşılan veriler metin tahlili ve karşılaştırmalı analiz yöntemiyle titizlikle değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda makale; Kur’ân’da fiillerin insanlara nispet edilmesi, yaratma eyleminden kıyas içeren bir şekilde bahsedilmesi ve evrendeki yaratılışta herhangi bir uyumsuzluk bulunmadığının bildirilmesi gibi Mu‘tezilî argümanların Bâkıllânî tarafından nasıl tevil edildiğini analiz etmektedir. Ayrıca Kur’ân’da Hz. Musa’nın fiilini Allah’a değil de şeytana nispet etmesi ve “başına gelen kötülük kendindendir” ifadesi gibi tartışmalı pasajlar üzerine geliştirilen epistemolojik itirazlar mercek altına alınmıştır. Bâkıllânî’nin, insanın irade sahibi bir varlık olduğunun farkında olması ve yaratılmışların sıfatlarının yaratıcıya değil, onların bizzat kendilerine ait olması gerektiği yönündeki iddiaları da onun geliştirdiği argümanlar olarak görülmüştür. Bâkıllânî, bu argümanlar eşliğinde bir yandan karşı tarafın delillerini sistematik olarak geçersiz kılmaya çalışırken, bir yandan da Sünnî düşüncenin varlık ve bilgi tasavvurunu sarsmadan rasyonel bir teorik zemin inşa etmeye çaba göstermiştir. Çalışmamız neticesinde Bâkıllânî’nin, karşı görüş sahiplerinin iddialarını kendi yöntemsel bütünlüğü içinde tutarlı gerekçelerle analiz ettiği ve Sünnî düşüncenin bu tartışmalı konudaki teorik çerçevesini belirginleştirdiği gözlemlenmiştir. Sonuç olarak, Bâkıllânî’nin itirazlarının, Allah’ın yaratıcılığı ile insanın sorumluluğunu telif etme noktasında kelâm tarihi açısından önemli bir dönüm noktasını temsil ettiği tespit edilmiştir.

  • Ebû Bekir Bâkıllânî’ye Göre Rü’yetullahın Delilleri

    by Muzaffer Barlak

    Rü’yetullah meselesi, baş gözüyle Allah’ın görülmesinin aklen mümkün olup olmadığının ve O’nun mü’minler tarafından görülüp görülmeyeceğinin ele alındığı bir tartışma alanıdır. İslâm düşünce tarihi içinde bu mesele ile ilgilenenler daha çok kelâmcılar olmuş ve bu mesele kelâm eserlerinin ilahiyat veya semiyyat bahislerinde yer alan alt başlıklardan birini oluşturmuştur. Tarihî süreçte rü’yetullahın imkân ve hakikatinin başlıca savunucuları Ehl-i sünnet ulemâsı olmuştur. Ehl-i sünnet ekolünün kurucu isimlerinden biri olmasına ve rü’yetullah meselesini detaylı bir şekilde ele almış olmasına rağmen şimdiye kadar Bâkıllânî’de rü’yetullahın delillerini ele alıp inceleyen müstakil bir çalışma yapılmamıştır. Bu çalışmanın hazırlanmasının amacı, Bâkıllânî’nin rü’yetullah görüşünü destekleyen delillerin ortaya konulması, bu delillerin gerek iç tutarlılık gerekse İslâmî nasların bütünlüğü açısından değerlendirilmesi ve onun rü’yetullah görüşünün günümüz rü’yetullah görüşleri üzerindeki etkisinin tespit edilmesidir. Bu amaca odaklanarak Bâkıllânî’nin günümüze ulaşan bütün eserleri nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi tekniği ile taranmış; elde edilen veriler metin tahlili ve karşılaştırmalı analiz yöntemiyle sistematik bir şekilde değerlendirilmiştir. Yapılan metin tahlilleri üzerinden Bâkıllânî’nin rü’yetullah görüşü yalın bir halde ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Daha önceki bir çalışmada Bâkıllânî’nin, rü’yetullahı reddedenlerin delillerine yönelik itirazları incelenmiştir. Bu çalışmada ise onun rü’yetullahın imkân ve hakikatini kanıtlamak üzere ortaya koyduğu deliller ele alınmıştır. Bâkıllânî, eserlerinde rü’yetullahın aklen mümkün ve naklen sabit olduğunu savunmuştur. Bu görüşünü sağlam bir zeminde ortaya koyabilmek için bir dizi delil getirmiş ve bu delilleri detaylı bir şekilde açıklamıştır. Bu delilleri iki kısım halinde ortaya koymuştur. Bunların ilki aklî deliller ve ikincisi de naklî delillerdir. Bâkıllânî’nin rü’yetullah görüşünü temellendirmek üzere ortaya koyduğu aklî deliller Allah’ın var olması, her gören varlığın kendisinin de görülebilir olması ve sahabîlerin Allah’ın görüleceği konusunda ittifak halinde bulunması hususlarıdır. Ele aldığı naklî deliller ise Hz. Mûsâ’nın Allah’ı görmeyi talep etmesi, bazı kimselerin Rablerine bakacaklarının bildirilmesi, mü’minler için cennetin ötesinde bir mükâfattan haber verilmesi, bazı kimselerin Rablerinden mahrum kalacaklarının ve bazı kimselerin de Rableri ile buluşacaklarının bildirilmesi, Hz. Peygamber’in Allah’ı görmek için dua etmesi ve yine Hz. Peygamber tarafından, mü’minlerin Allah’ı göreceklerinin bildirilmesi şeklindeki naslardır. Bâkıllânî’nin üzerinde durduğu aklî deliller, Allah’ın görülmesinin rasyonel bir gereklilik olduğunu kanıtlama hedefine dönük argümanlar hüviyetindedir. Ele aldığı naklî deliller ise rü’yetullahın mutlaka gerçekleşeceğini ortaya koymak üzere dayandığı temel dinamikler konumundadır. Bâkıllânî tarafından ileri sürülen bu delillerin Ehl-i sünnet geleneğinde kalıcı bir etki oluşturduğu ve devam eden dönemlerde Sünnî âlimler tarafından pek çok defa tekrar edildiği görülmektedir.

  • Open Access

    İman-Amel Bütünlüğüyle Bir Medeniyet Kurmak: Hz. Muhammed ve İslâm Medeniyetinin İnşâsı

    by Muzaffer Barlak

    Hz. Osman ve Hz. Ali dönemlerinde vuku bulan siyasal istikrarsızlıklar ve Müslümanları karşı karşıya getiren iç çatışmalar, iman ile amel arasında ne tür bir ilişki olduğu sorusunu gündeme taşımıştır. Cemel ve Sıffîn gibi hadiseler sonrası ortaya çıkan Hâricîlik akımı, bu soruya verilen cevapların ilk kutbunu oluşturmuştur. Hâricîler, iman ile ameli ayrılmaz bir bütün olarak değerlendirip ameldeki herhangi bir eksikliğin veya büyük günah işlemenin imanı geçersiz kılacağını ileri sürmüşlerdir. Bu radikal tutum, toplumsal barışı tehdit eden tekfir mekanizmasını tetiklemiştir. Buna mukabil, Mürcie mezhebi, ameldeki kusurların imanın mahiyetine hiçbir zarar vermeyeceğini savunarak ameli bütünüyle ikinci plana almıştır. Ancak bu yaklaşım da amelin Müslüman hayatındaki dönüştürücü gücünü zayıflatarak onu tali bir niteliğe büründürme riski doğurmuştur. İşte bu iki kutuplu teorik söylemin ötesinde Ehl-i sünnet, ameli imandan bir cüz saymayan ancak imanın kemâli için ameli şart koşan uzlaştırıcı ve dengeli bir orta yol inşâ etmiştir. Hz. Peygamber’in nebevî tecrübesinde temsil edilen bu denge; imanı statik bir kabullenişten çıkarıp dinamik bir ahlâka dönüştürmektedir. Nebevî modelde iman, kalbe kök salan bir öz iken; amel, bu özün hayat bulmuş tezahürüdür. Bu çalışmanın amacı, İslâm medeniyetinin kurucusu olarak Hz. Peygamber’in (s.a.s.) serdettiği ve Ehl-i sünnet düşüncesinde sistemleşen bu denge çerçevesinde, iman ile amel arasındaki etkileşimin mahiyetini ortaya koymaktır.

  • Aklın Rehberliğinde İtikâdın İnşâsı

    by Muzaffer Barlak

    Building Faith Under the Guidance of Reason The fundamental tenets of the Islamic faith are, at their core, a set of unshakable truths revealed through divine revelation and centered on the existence and oneness of God. However, these tenets are not merely a matter of heartfelt submission; they are built upon reason, the most fundamental faculty of the human mind. In the Islamic intellectual tradition, reason is the recipient of revelation and the foundation of faiths legitimacy; for affirmation without rational deliberation cannot transcend mere imitation. In this context, the science of creed aims to elevate the principles of faith from blind acceptance to the level of a well-founded belief. A faith unsupported by knowledge remains defenseless against doubts; whereas piety woven from rational proofs and textual evidence grants the individual both inner peace and an unshakable worldview. Ultimately, Islamic theology rejects a dogmatism that excludes reason, representing a holistic quest for truth where sound reason and authentic revelation are in perfect harmony. This work aims to blend the profound heritage of classical kalam literature with modern academic methodology, targeting not only theology students and researchers but all readers seeking to understand the Islamic system of belief on a rational plane. The primary aim of this work is not merely to present the fundamentals of faith as historical data, but to demonstrate how these principles can guide the modern individuals search for meaning and provide an intellectual foundation in the face of contemporary challenges. The approach followed throughout the text is to ground each matter of faith in solid evidence, avoid conceptual confusion, and guide the reader toward an evidence-based, coherent conception of faith. In this regard, the book is not merely a transmission of information but also a proposal for a holistic perspective aimed at fostering a sound understanding of religion. Keywords: Islam; Theology; Principles of Faith; Belief; Reason

  • Bâkıllânîde İlâhî Sıfatlar ve Kelâmullah

    by Muzaffer Barlak

    Divine Attributes and the Word of God in al-Bāqillānī The views of Abū Bakr al-Bāqillānī—who played a central role in the systematization of the Asharī kalām tradition—on the nature of the Word of God (Kalāmullah) and the original methodology he developed within this framework form the central focus of this work. The issue of the nature of the Quran, one of the most profound debates in the history of Islamic thought, is analyzed through al-Bāqillānīs theory of essence and attributes. At the beginning of the work, the ontological foundation of the subject is established by focusing on al-Bāqillānīs understanding of divine attributes; his classification of attributes and his approaches to the nature of attributes that are inherent in Gods essence are examined. The issue of the Word of God, constructed upon this theoretical foundation, is evaluated in comparison with the views of the Mutazila and other opposing sects. The clear distinction between verbal speech (lafzî kelâm) and essential speech (nefsî kelâm) -the most prominent element in Bāqillānīs system- forms the central focus of the study. While Bāqillānī argues that actions such as reading, writing, and memorization are created human acts, he emphasizes that the divine speech to which these acts pertain is eternal. In addition to the traditional textual evidence presented regarding the later creation of letters and sounds, rational proofs developed through the variability and transience of human actions are also detailed in the text. Re-examining the historical debates regarding whether the Quran is created or not through the lens of Bāqillānī, this work aims to present a correct conception of divinity by focusing on the distinction between recitation and the recited text, reading and the read text, and writing and the written text. This work, prepared for both academic researchers and undergraduate and graduate students, represents an effort to reinterpret one of the most complex issues in classical kalam literature in a contemporary and accessible style. Keywords: Speech; the Speech of God; the Creation of the Quran; al-Bāqillānī; Self-Speech

  • Open Access

    Âlemin Yaratılış Amacına Dair Alternatif Bir Perspektif: İhsan Teorisi

    by Muzaffer Barlak

    "Allah âlemi niçin yarattı?" sorusu, tarih boyunca cevap aranan egzistansiyal sorulardan biri olmuştur. Müslüman düşünürler de Allah'ın âlemi yaratmasının amacına yönelik olarak pek çok görüş ortaya koymuş ve bu çerçevede bazı teoriler geliştirmişlerdir. İslâmî literatürde şimdiye kadar bu soruya cevap vermek üzere geliştirilen başlıca dört teorinin bulunduğu görülmektedir. Bu teorilerden birincisi, İslam filozofları tarafından ortaya konulan sudûr nazariyesidir. Bu teoride âlemin var olması, Allah'ın iradesinden bağımsız olarak gerçekleşen mekanik bir işleyiş kapsamında açıklanmaktadır. İradenin aktif kılınmadığı bir yaklaşımda amaca yer olmayacağı açıktır. Buradan hareketle İslam filozoflarının ortaya koyduğu sudur teorisinde Allah'ın âlemi yaratması, herhangi bir amaç ile ilişkilendirilmemiştir. Âlemin yaratılış gayesine dair ileri sürülen diğer bir teori, tasavvuf düşüncesi çerçevesinde geliştirilen 'vahdet-i vücûd' anlayışıdır. Bu teoride temel olarak varlığın birliği düşüncesi savunulmaktadır. Buna göre aslında varlık tek olup, sonradan var olan hiçbir şey yoktur. Her şey Allah'tan ibarettir. Bununla birlikte bu teoride her şey kendine özgü bir kemal gayesine yönelik olarak bir amaç yüklenmiştir. Allah mükemmel varlık olduğuna göre O'nun kemal gayesi kendine dönük olamaz. Dolayısıyla O'nun kemal gayesi, bilinmektir. Allah'ın âlemi niçin yarattığı sorusuna cevap verme noktasında kelamcıların yaklaşımı, yoktan yaratma düşüncesi zemininde şekillenir. Âlemin yaratılmasının amacı ile ilgili kelamcılar tarafından ortaya konulan yaklaşımlardan biri aslah teorisidir. Mu'tezile tarafından ileri sürülen bu teoriye göre Allah, kulları hakkında en iyi olan şey her ne ise onu yaratmak zorundadır. Âlemin yaratılmasında kullar için menfaat olduğu ortadadır. Nitekim âlemin yaratılması sayesinde kullar mükâfat elde etmeye yönelik bir imkân elde etmiş olacaklardır. Aslah teorisinde âlemin yaratılışı kulların menfaati ile ilişkilendirildiğinde aslında onun var edilme gerekçesi de ortaya konulmuş olur ki bu gerekçe kullara menfaat sağlamaktır. Kelam ulemâsı içerisinde âlemin varlık gerekçesi üzerine söz söyleyenlerden biri de Eş'arîlerdir. Eş'arî düşüncenin temel kaygısı Allah'ın iradesini ve kudretini kusursuz bir yetkinlikle donatmaktır. Buna göre Allah'ın dilemesine yön veren veya gücünü sınırlayan hiçbir unsurdan bahsedilemez. Belli bir amaç doğrultusunda eylemde bulunmak, iradeye yön veren bir etkiye sahip olacağı için Eş'arîler Allah'ın her türlü amaçtan müstağni olarak eylemde bulunduğunu savunurlar. Onlara göre Allah'ın herhangi bir eylemi gerçekleştirmesinin tek bir gerekçesi vardır. Bu gerekçe Allah'ın o eylemi yapmayı dilemesidir. Dolayısıyla Eş'arîlere göre âlemin yaratılmasının herhangi bir amacı yoktur. Allah âlemin var olmasını dilemiş ve onu yaratmıştır. Bu teorilerin her biri tarih boyunca pek çok eleştiriye maruz kalmış, her bir teorinin güçlü ve zayıf yanları kapsamlı bir şekilde tartışılmıştır. Bu çalışmada şimdiye kadar geliştirilen bu teorilerin zayıf yanları dikkatle incelenmiş ve bu zayıf yönleri içermeyen alternatif bir yaklaşım geliştirme hedefi güdülmüştür. Bu kapsamda ihsan teorisi adı verilerek âlemin yaratılmasının amacı ile ilgili yeni bir perspektif geliştirilmeye çalışılmıştır. İhsan teorisi belli ilkeler temelinde kurgulanmıştır. Bu ilkeler çerçevesinde Allah'ın, cemâl, celâl ve adalet sıfatlarının birlikteliğinde, her türlü zorunluluktan uzak olarak kullarına hakkaniyet ölçüsünde ihsanda bulunmak amacıyla âlemi yarattığı şeklinde bir çözüm önerisinde bulunulmuştur.

  • Mezhepler Üstü Bir Yaklaşım Örneği Olarak Fuzûlî’nin Nübüvvet Anlayışı

    by Muzaffer Barlak

    Klasik Türk Edebiyatının tanınmış isimlerinden biri olan Fuzûlî (ö. 963/1556), edebiyat alanında telif ettiği birçok eserine ilave olarak kelam alanında da ürün vermiş bir yazardır. Onun kelam alanında yazdığı kitap, "Maṭlaʿu’l-iʿtiḳād fî maʿrifeti’l-mebdeʾ ve’l-meʿâd" adını taşımaktadır. Bu eserinde İslam düşüncesi literatüründe ele alınan başlıca itikâdî tartışmaları gündem edinmiştir. Fuzûlî, bu eserini kaleme alırken herhangi bir mezhebin veya herhangi bir ilmî disiplinin sınırlarında kalmamıştır. Bunun aksine her bir itikâdî problemi eklektik bir yaklaşımla değerlendirmiş, çözüm üretme süreçlerinde kelâm, İslâm felsefesi ve tasavvuf disiplinlerinin her birinden yararlanma yoluna gitmiştir. Şimdiye kadar Fuzûlî'nin nübüvvet görüşünün ortaya çıkarılmasına yönelik olarak herhangi bir bilimsel çalışma yapılmamıştır. Bu çalışmanın amacı, Fuzûlî'nin edebiyatçılığına kıyasla geri planda kalan kelamcı yönünün tanıtılmasına katkı sağlamak üzere, onun peygamberlikle ilgili görüşlerini tespit edip değerlendirmek ve buna ilave olarak onun nübüvvet görüşünün İslami disiplinler içerisindeki konumunu ortaya çıkarmaktır.

  • Akademik Kelâm Yazıları - III

    by Fethi Kerim Kazanç, Muzaffer Barlak, Mahmut Yasir Ay, Onur Aksan, Adem Taşbaşı, Muhammed Ahmet Tonkuş, Adem Özsoy, Şahin Kara, Deniz Baykan

    Academic Writings On Kalam -IIIActs of Human Beings Academic Writings on Kalām -III- is a collective work that examines the issue of human acts from multiple perspectives within the framework of the classical kalām tradition and contemporary intellectual needs. The volume addresses central theological problems such as the nature of human acts, the relationship between divine power and human will, responsibility, freedom, acquisition (kasb), and human capacity (istita ʿa), situating these discussions within their historical background and doctrinal debates. The work demonstrates that the question of human acts is not merely a theoretical problem but has, since the early period, been closely connected to political and social developments. In this context, it also highlights the intersections of the topic with issues such as destiny (qadar), decree (qaḍāʾ), guidance and misguidance, ethical value (ḥusn–qubḥ), and theodicy. The book presents a comparative analysis of the approaches of various kalām schools to human acts. The Sunnī traditions doctrine of kasb, the notion that creation belongs exclusively to God, the nature of human participation in action, and the concept of istitaʿa are examined through textual, rational, and conceptual frameworks. The Muʿtazilite schools emphasis on a broad understanding of human free will, the more mediating position of the Māturīdī tradition, and the Ashʿarite emphasis on the determinative role of divine will are discussed throughout the work from different angles. Thus, the relationship between human acts and the system of divine attributes -particularly Gods knowledge, will, and power- is explored through a holistic perspective. Academic Writings on Kalām -III- also investigates the epistemological, ontological, and moral dimensions of human acts within kalām thought. Issues such as human knowledge acquisition, the grounding of moral responsibility, the limits of freedom, and the position of human action in relation to divine decree are re-evaluated in light of classical sources and modern discussions. In this framework, classical approaches that interpret human acts through both divine creative will and the human acquixi sitive dimension are presented systematically from various viewpoints. In conclusion, the volume constitutes a comprehensive academic study that examines the problem of human acts within the historical continuity of kalām, brings together the perspectives of different theological schools in a comparative framework, and underscores the relevance of these debates to contemporary thought. Keywords: Kalām; Divine Attributes; Creation; Human Acts; Acquisition (Kasb); Human Capacity (Istitaʿa); Will; Freedom; Responsibility

  • Ehl-i Sünnet’in Rü’yetullah Savunusu: Ebû Bekir Bâkıllânî Örneği

    by Muzaffer Barlak

    Ehl-i sünnet mezhebinin önde gelen isimlerinden Ebû Bekir Bâkıllânî (ö. 403/1013), Sünnî rü’yetullah görüşünü ayrıntılı olarak ortaya koyan ilk düşünürlerdendir. Bâkıllânî, Sünnî anlayış çerçevesinde bir yandan rü’yetullahın aklen imkân ve naklen zorunluluğunu ortaya koymaya çalışırken bir yandan da karşı görüş sahiplerinin ileri sürdüğü delillerin geçersizliğini kanıtlama çabasına girişmiştir. Rü’yetullahla ilgili ilk sistematik incelemelerden biri olmasına rağmen onun bu konuyla ilgili kanaatleri şimdiye kadar müstakil bir çalışmada ele alınmamıştır. Bâkıllânî’nin rü’yetullah görüşünün henüz incelenmemiş olması, bu çalışmanın ortaya konulması noktasında başlıca motivasyon olmuştur. Ancak bu çalışmada Bâkıllânî’nin rü’yetullah görüşünün tamamı değil, onun, rü’yetullahı reddedenlerin delillerine karşı ortaya koyduğu itirazlar ele alınmıştır. Çalışma hazırlanırken daha çok klasik kaynaklarda metin analizi ve karşılaştırma yöntemlerine başvurulmuş, buna ilave olarak yeri geldikçe modern kaynaklardan da istifade edilmiştir. Araştırma sonucunda Sünnî rü’yetullah görüşünün büyük oranda Bâkıllânî’nin yaklaşımları çerçevesinde şekillendiği ve diğer Sünnî âlimlerin katkılarıyla gelişerek günümüze kadar ulaştığı görülmüştür.


  • Open Access

    İnsanın İman Etme Sürecinde İmkân ve Çaba Dengesi

    by Muzaffer Barlak

    Çağdaş çağda, rasyonel çıkarımların ve bilimsel araştırmaların verileri, bireyler için çok önemli bir bilgi kaynağı haline gelmiştir. Bundan dolayı günümüzde insanlar dogmatik din sunumlarına karşı mesafeli bir tutum sergilerken, rasyonel din sunumlarını daha çok tercih eder olmuştur. Bu süreçte insanlar, zihinlerine düşen her bir soruyu ele almayı ve bu sorulara makul çözümler aramayı belirgin bir yöntem edinmiştir. Rasyonel din algısı kapsamında insanların anlamaya çalıştıkları konulardan biri de ilahi adalettir. Allah’ın adil bir varlık olduğu kabulü, akılları yatıştıracak bir açıklamayla ortaya konulmadığı sürece rasyonel din algısının ikmal ettirilmesi mümkün olmayacak gibi görünmektedir. İnsanların doğum yerleri, ebeveynlerinin onlar üzerindeki etkileri, toplumsal etkenler, toplumun hâkim değer yargıları ve yaşanılan bölge gibi hayati tercihlere etki eden pek çok faktör bulunmaktadır. Bu unsurların, bireysel tercihlerin şekillenmesinde önemli bir rol oynadığı görülmektedir. Ancak hemen her birey için tüm bu faktörler açısından farklılıklar olsa da, Allah’ın bütün insanlardan ortak beklentisi onların uygun şekilde kendisine iman etmeleridir. İmanı doğuran şartlarla ilgili olarak ise, hem çok sayıda imkâna sahip olanlara hem de sınırlı imkânlara sahip olanlara, Allah’a iman etmek sorumluluğu yüklenmiştir. İslam dinini hak din olarak kabul etmeye ve Allah’a iman etmeye yönlendiren koşulların farklılığına rağmen bütün insanlardan benzer bir beklenti içinde olunması, Allah’ın adaleti konusunda şüphe uyandırmaktadır. Bundan dolayı insanın imtihan sürecinde imkân-sorumluluk dengesinin ne şekilde sağlandığının ortaya konulması, rasyonel bir din sunumunda ele alınması gereken bir konudur. Bu çalışmanın hedefi, bu dengenin ne şekilde sağlandığına dair çözüm önerisinde bulunmaktır.