Nikola Čobanović

The aim of this study was to determine the occurrence of Salmonella spp. and Campylobacter spp. in broiler chicken carcasses in one poultry slaughterhouse in Serbia during a two-year period. The research was conducted to check the hygiene of the production process. In total of 360 random samples were collected during the 2022 and 2023, through 24 individual sampling. It was found that 84 samples (23.33%) were contaminated with Salmonella, with a higher rate of contamination observed during spring and summer (69 isolates, 82.1%). Salmonella Enteritidis was the predominant serovar, followed by Salmonella Infantis and Salmonella spp. gr C1. In the first year of sampling, the mean number of Campylobacter spp. was 613.4 CFU/g, whereas in the second year the contamination with these bacteria increased and amounted to 1169.17 CFU/g. There was a significant seasonal variation in the level of contamination of broiler chicken carcasses with Campylobacter spp, with the highest number recorded in the summer months. In conclusion, carcass contamination by Salmonella and Campylobacter in broiler chickens is a significant public health issue in Serbia and and requires continuous monitoring and implementation of preventive control procedures.

Horse meat is characterized by high nutritional value, but due to the specific physiology and long lifespan of horses, it represents a significant pathway for the bioaccumulation of toxic elements. The aim of this study was to examine the presence of cadmium (Cd) and lead (Pb) in muscle, liver and kidney samples of horses slaughtered in Serbia during 2023 and 2024. The toxic elements were determined by flame atomic absorption spectrometry (FAAS). The mean concentrations of cadmium and lead were 0.19 and 0.51 mg/kg in horse muscle; 2.31 and 0.74 mg/kg in horse liver; and 7.70 and 0.68 mg/kg in horse kidneys. Statistically significant differences in mean concentrations were observed between horse tissues, seasons and different age categories (p < 0.001), but there was no difference between sexes (male and female) (p > 0.05). Cadmium levels were above the maximum permitted limits in 93.2% of liver samples, 97.7% of kidney samples, and 31.1% of muscle samples tested. The data obtained indicate the need for continuous monitoring and strict control of animal traceability, especially those raised near ecological hotspots.

UVOD Magnum predstavlja visoko specijalizovani sekretorni segment jajovoda odgovoran za sintezu i sekreciju najvećeg dela proteina belanca jajeta. Funkcionalni status tubularnih žlezda ovog segmenta može direktno uticati na sastav i kvalitet izlučenog sekreta, a samim tim i na fizičko-hemijske karakteristike belanca. Iako su razlike u kvalitetu jaja između komercijalnih hibrida dobro poznate, podaci koji povezuju histološku građu magnuma sa kvalitetom belanca su veoma oskudni. Cilj ovog istraživanja bio je da se uporede histološke karakteristike tubularnih žlezda magnuma ISA Brown i Dekalb White koka nosilja i razmotri njihov mogući značaj za kvalitet belanca. MATERIJAL I METODE Za histološku analizu korišćeno je ukupno dvanaest koka nosilja u završnoj fazi proizvodnog ciklusa, po šest jedinki hibrida ISA Brown i Dekalb White, bez kliničkih znakova bolesti. Nakon isključivanja životinja iz proizvodnje uzorkovan je magnum sa unapred definisane anatomske lokalizacije. Uzorkovanje je obavljeno 3-6 časova nakon polaganja jajeta kako bi se uticaj fizioloških promena reproduktivnog ciklusa na histološku građu tkiva sveo na minimum. Uzorci su fiksirani u 10% neutralnom puferisanom formalinu tokom 24-48 časova, potom standardnom histološkom procedurom dehidrirani, prosvetljeni u ksilolu i uklopljeni u parafin. Serijski preseci debljine 5 μm izrađeni su rotacionim mikrotomom (Cut 5062, Slee, Mainz, Nemačka), obojeni hematoksilinom (Bio-Optica, Milano, Italija) i eozinom (Merck, Darmstadt, Nemačka), a analizirani svetlosnim mikroskopom (CX31, Olympus, Münster, Nemačka) uz fotodokumentaciju digitalnom kamerom (UC50, Olympus, Münster, Nemačka). REZULTATI Histološka analiza magnuma pokazala je da su u ovom segmentu jajovoda uočene razlike između ispitivanih hibrida. Kod ISA Brown koka sluznica je bila razvijenija, sa dominacijom visokih trepljastih cilindričnih ćelija i gusto raspoređenim tubularnim žlezdama koje su zauzimale najveći deo lamine proprije. Žlezdane ćelije bile su više i sadržale su brojne krupne intenzivno eozinofilne sekretorne granule, dok su lumeni žlezda bili uski i samo povremeno sadržali manju količinu eozinofilnog sekreta. Nasuprot tome, kod Dekalb White koka tubularne žlezde bile su ređe raspoređene, žlezdani epitel nižeg profila, sa manjim brojem sekretornih granula, dok su lumeni žlezda bili izrazito prošireni i ispunjeni eozinofilnom tečnošću. Istovremeno, jaja ISA Brown koka pokazala su nižu početnu pH vrednost belanca i sporije povećanje pH tokom skladištenja u odnosu na Dekalb White jaja, kod kojih je porast pH bio izraženiji. DISKUSIJA Dobijeni rezultati ukazuju da histološka građa tubularnih žlezda magnuma može predstavljati jednu od morfoloških osnova razlika u kvalitetu belanca između komercijalnih hibrida. Gušći raspored žlezda, razvijeniji sekretorni epitel i veća zastupljenost sekretornih granula kod ISA Brown koka ukazuju na izraženiju sekretornu aktivnost tubularnih žlezda i potencijalno intenzivniju sintezu proteina belanca. Nasuprot tome, izražena dilatacija lumena žlezda i smanjena količina sekretornih granula kod Dekalb White koka mogu ukazivati na drugačiji sekretorni status magnuma. Takve razlike mogu doprineti promenama sastava belanca i njegovoj manjoj sposobnosti da održava stabilnu pH vrednost tokom skladištenja. ZAKLJUČAK ISA Brown koke nosilje posedovale su razvijenije tubularne žlezde magnuma i izraženiju sekretornu aktivnost u poređenju sa Dekalb White hibridom. Ove histološke razlike bile su praćene nižom početnom pH vrednošću belanca i sporijim povećanjem pH tokom skladištenja, što ukazuje da morfološke karakteristike magnuma mogu predstavljati jedan od faktora koji utiču na očuvanje kvaliteta i svežine belanca.

Prisustvo aflatoksina M1 (AFM1) u mleku je posledica ishrane životinja hranom kontaminiranom AFB1, koji se u organizmu životinje metaboliše do AFM1 i izlučuje putem mleka (Prandini i sar., 2009). AFM1 se može detektovati u mleku dva do tri dana nakon unosa AFB1 hranom (Womack i sar., 2016). Na prenos aflatoksina iz hrane za životinje u mleko kod mlečnih krava utiču brojni faktori, uključujući sastav hrane za životinje, količina i brzina unosa hrane, metabolizam hrane u predželucima i želucu, , zdravstveno stanje životinje, metaboličku aktivnost jetre i mlečnost (Duarte i sar., 2013). AFM1 predstavlja značajan problem po javno zdravlje, s obzirom da dugotrajna izloženost može biti povezana sa genotoksičnim, mutagenim, kancerogenim i imunosupresivnim efektima (Zahra i sar., 2024). Iako je njegov kancerogeni potencijal niži u odnosu na AFB1, prisustvo AFM1 u mleku od posebnog je značaja za odojčad, decu i mlade osobe zbog većeg udela mleka u ishrani i povećane osetljivosti na štetno delovanje mikotoksina (Zahra i sar., 2024; Womack i sar., 2016). Cilj ovog istraživanja bio je da se proceni bezbednost sirovog i pasterizovanog mleka sa teritorije Zapadnobačkog okruga sa aspekta prisustva AFM1, određivanjem njegove koncentracije i učestalosti uzoraka sa koncentracijom iznad maksimalno dozvoljene vrednosti tokom trogodišnjeg perioda (od 2023 do 2025. godine), kao i da se proceni uticaj godine ispitivanja i godišnjeg doba na nivo kontaminacije. Ispitivanjem je obuhvaćeno ukupno 4392 uzorka mleka, od čega 2308 uzoraka sirovog i 2084 uzorka pasterizovanog mleka. Detekcija i kvantifikacija AFM1 sprovedene su primenom ELISA metode korišćenjem komercijalnog dijagnostičkog kita "ProGnosis Biotech - Bio-Shield M1 Fast". Statistička obrada podataka izvršena je u programu IBM SPSS Statistics 27. Normalnost raspodele koncentracija AFM1 procenjena je primenom Shapiro-Wilk testa i vizuelnom analizom normalnih Q-Q dijagrama. S obzirom da nisu pratile normalnu raspodelu, razlike u koncentracijama između godina ispitivanja i godišnjih doba analizirane su Kruskal-Wallis neparametrijskim testom. Kada je Kruskal-Wallisov test bio statistički značajan, sprovedena su naknadna parna poređenja uz Bonferroni korekciju. Deskriptivni pokazatelji obuhvatili su broj uzoraka, srednju vrednost, standardnu devijaciju, medijanu, interkvartilni raspon i raspon vrednosti. Statistička značajnost definisana je na nivou p<0,05. Koncentracija AFM1 iznad maksimalno dozvoljene vrednosti propisane za mleko u Republici Srbiji (0,25 µg/kg) utvrđena je u 828 od ukupno 4392 analizirana uzorka (18,9%). Najviša koncentracija AFM1 utvrđena je u 2025. godini (0,292±0,009; min - max: 0,005 - 1,250 µg/kg; p<0,001). Koncentracije utvrđene u 2023. i 2024. godini nisu se međusobno statistički značajno razlikovale (p=1,000). Najviša koncentracija AFM1 utvrđena tokom 2025. godine može se dovesti u vezu sa nepovoljnim meteorološkim uslovima tokom kritičnih faza razvoja useva, (smena više toplotnih talasa i naglih zahlađenja) koju su pogodovali kontaminaciji hrane za životinje AFB1, naročito kukuruza i soja (Krstović i sar., 2025). Koncentracije AFM1 značajno su se razlikovale u zavisnosti od godišnjeg doba (p<0,001). Najviše koncentracije AFM1 zabeležene su u uzorcima prikupljenim tokom zimskog perioda (0,230±0,009 µg/kg), a najniže tokom leta (0,106±0,004 µg/kg). Koncentracije AFM1 tokom leta bile su statistički značajno niže u odnosu na sva ostala godišnja doba, dok je između koncentracija u uzorcima prikupljenim tokom proleća i jeseni takođe utvrđena statistički značajna razlika (p<0,05). Između zime i proleća, kao i zime i jeseni, nije utvrđena statistički značajna razlika. Utvrđene razlike u koncentraciji AFM1 u zavisnosti od godišnjeg doba mogu se povezati sa promenama u režimu ishrane muznih grla i kvalitetu stočne hrane (Iqbal i sar., 2015; Duarte i sar., 2013). U zimskom periodu, usled smanjene dostupnosti sveže zelene kabaste hrane, povećava se udeo uskladištenih hraniva i koncentrovanih smeša, naročito onih koje sadrže kukuruz, čime se može povećati izloženost muznih krava AFB1. Kao posledica toga dolazi do povećanja koncentracije AFM1 u mleku ((Saeed i sar., 2026; Krstović i sar., 2025). Nasuprot tome, veća zastupljenost sveže kabaste hrane tokom toplijih meseci može doprineti nižoj koncentraciji AFM1 u mleku (Saeed i sar., 2026; Krstović i sar., 2025; Iqbal i sar., 2015; Iqbal i sar., 2013; Fallah, 2013). Dobijeni rezultati potvrđuju da koncentracija AFM1 u mleku značajno varira u zavisnosti od godine ispitivanja i godišnjeg doba. Činjenica da je kod gotovo petine uzoraka (18,9%) utvrđena koncentracija AFM1 iznad maksimalno dozvoljene vrednosti ukazuje na potrebu za kontinuiranim monitoringom mleku, unapređenjem kontrole kvaliteta hrane za životinje i blagovremenim prepoznavanjem perioda povećanog rizika od kontaminacije.

Promene u sistemima uzgoja živine, posebno prelazak na alternativne sisteme kao što su podni, poluotvoreni i organski uzgoj, doprinele su povećanoj učestalosti gastrointestinalnih parazitoza koka nosilja. Među njima, Ascaridia galli (A. galli) predstavlja jednu od najznačajnijih nematoda zbog direktnog životnog ciklusa, dugotrajnog opstanka jaja u spoljašnjoj sredini i široke rasprostranjenosti u živinarskoj proizvodnji. Infekcije su naročito izražene kod mlađih jedinki i mogu izazvati usporen rast, slabiju konverziju hrane, smanjenu nosivost, gubitak telesne mase i narušenu dobrobit životinja, što dovodi do značajnih ekonomskih gubitaka. Iako adultni oblici A. galli najčešće parazitiraju u tankom crevu domaćina, u retkim slučajevima mogu migrirati u jajovod i dospeti u konzumna jaja. Takvi nalazi izazivaju zabrinutost potrošača, predstavljaju pokazatelj subkliničke ili kliničke infekcije jata i imaju značaj sa aspekta bezbednosti hrane, senzornog kvaliteta jaja i zdravstvene zaštite živine. U ovom radu prikazan je redak slučaj prisustva odraslog oblika A. galli u konzumnom jajetu sa porodične farme u okolini Požarevca (Braničevski okrug, Srbija). Parazit je identifikovan na osnovu morfoloških karakteristika kao odrasli mužjak A. galli. Morfološka identifikacija i morfometrijska karakterizacija izvršene su prema standardnom taksonomskom ključu. Primerak je bio izduženog, cilindričnog oblika, žućkastobele boje, dužine 5,3 cm i maksimalne širine 0,35 cm, sa debelom poprečno-ispruganom kutikulom. Na prednjem kraju usni otvor je bio okružen sa tri usne, dok je zadnji kraj posedovao dobro razvijenu prekloakalnu pijavku sa sklerotizovanim prstenom, dve gotovo jednake spikule, kaudalne papile i uska kaudalna krilca, što je omogućilo pouzdanu identifikaciju odraslog mužjaka A. galli. Nakon morfološke identifikacije odraslog mužjaka A. galli u konzumnom jajetu, sprovedeno je koprološko ispitivanje jata pre tretmana antiendoparazitikom. Analizom zbirnih uzoraka fecesa metodom flotacije zasićenim rastvorom cink-sulfata potvrđeno je prisustvo jaja A. galli. Jato je zatim tretirano flubendazolom putem vode za piće tokom sedam uzastopnih dana u skladu sa uputstvom proizvođača. Kontrolni koprološki pregled, sproveden dve nedelje nakon završetka terapije, bio je negativan na jaja A. galli, što je ukazalo na uspešnost sprovedenog tretmana. Iako je ovakav nalaz izuzetno redak, opisani su slični slučajevi u Sjedinjenim Američkim Državama, Egiptu, Italiji, Indiji, Izraelu i Kolumbiji, najčešće u sistemima sa većim stepenom kontakta živine sa spoljašnjom sredinom. Prisustvo parazita u jajetu ne predstavlja direktan zoonozni rizik, jer ljudi nisu odgovarajući domaćini za ove parazite, ali može da ima značaj u kontekstu bezbednosti hrane zbog potencijalnog mehaničkog prenosa drugih patogenih mikroorganizama kao što su Escherichia coli, Salmonella spp, Campylobacter spp, Cryptosporidium spp, Giardia intestinalis, kao i pojedinih virusa (rotavirus), što može da dovede do pojave bolesti koje se porenose hranom. Pored toga, prisustvo parazita u jajima predstavlja senzorni nedostatak, jer može izazvati osećaj gađenja što posledično dovodi do smanjene prihvatljivosti proizvoda od strane potrošača. Takođe, postoje značajni dokazi o negativnom uticaju A. galli na zdravlje i produktivnost koka nosilja. Visok intenzitet parazitske infekcije može da dovede do pada nosivosti jaja i gubitka u telesnoj masi inficiranih koka nosilja, a može doći i do povećanja mortaliteta. Ovaj slučaj ukazuje na prisustvo supkliničke askaridioze u jatu i naglašava potrebu za redovnim nadzorom i kontrolom parazita u živinarskoj proizvodnji. Posebno je važno unapređenje biosigurnosnih mera i sprovođenje adekvatnih strategija kontrole parazita u alternativnim sistemima uzgoja, gde je rizik od infekcije veći. Dobijeni rezultati dodatno ukazuju na značaj kontinuiranog monitoringa i razvoja održivih antiparazitskih mera u savremenom živinarstvu.

The aim of this study was to investigate the effect of noise levels in the stunning box on oxidative stress biomarkers and meat quality traits in slaughter pigs. The experiment included 60 pigs, approximately six months old, with an average live weight of around 110 kg. For each animal, a comprehensive set of oxidative stress parameters was measured (glucose, AOPP, ceruloplasmin, GSH, TAC, TOS and the oxidative stress index), along with meat quality indicators (pH and temperature, sensory and instrumental colour, water-holding capacity and pork quality classes). Exposure of slaughter pigs to noise levels above 105 dB resulted in increased plasma TOS concentrations and the oxidative stress index. Furthermore, elevated noise levels adversely affected meat pH and temperature in the musculus longissimus lumborum 45 minutes post-mortem, cooking loss, L*, a* and b* values, sensory colour score and the incidence of red, firm, non-exudative and pale, firm and non-exudative pork. In conclusion, the findings of this study indicate that monitoring noise levels in the stunning environment may represent a useful approach for assessing pig welfare and for predicting variations in pork quality.

Wooden breast, white striping, spaghetti meat and green muscle disease are myopathies that occur on the breast muscles of broilers due to their rapid growth during rearing. These myopathies are characterized by histological changes and negatively affect the quality of broiler meat, thus leading to economic losses. The aim of the study was to determine the histological features of broiler meat with myopathies and the influence of myopathies on morphometric traits and meat quality characteristics of the breast muscles. Data were collected from 80 broiler breast fillets, which underwent macroscopic examination 24 hours post-slaughter, followed by histological analysis of a subset (n = 46). Physicochemical indicators (pH and temperature), meat color, water holding capacity, as well as morphometric traits (weight, width, length and thickness) were determined in all breast muscle samples. Macroscopic examination of breast muscles revealed the presence of myopathies in 50/80 (62.50%) broilers. Wooden breast was identified in 22.50% (n = 18) of broilers, white striping in 13.75% (n = 11), spaghetti meat in 16.25% (n = 13), while green muscle disease was detected in 10.00% (n = 8) of the birds. Histological analysis of broiler breast muscles affected by myopathies revealed degeneration and necrosis, hypereosinophilia, loss of cross-striations, sarcoplasmic vacuolization, fiber fragmentation and the presence of inflammatory cells. Broilers with myopathies had significantly lower breast muscle weight compared to individuals without myopathies. The presence of myopathies negatively affected meat quality characteristics, in terms of high ultimate pH, inadequate water holding capacity (lower thawing and cooking loss) and unfavorable meat color (too high or low L+ value). In conclusion, meat from broilers affected by any of the studied myopathies does not fulfill the standards for market placement and is suitable only for processing into lower-quality meat products.

This study aimed to describe a new broiler meat quality class—red, soft, and exudative (RSE) meat—and to propose novel classification criteria. Two-step cluster analysis assigned 132 broilers into five meat quality classes using ultimate pH, drip loss, and L* values: pale, soft, and exudative (PSE); pale, firm, and nonexudative (PFN); RSE; red, firm, and nonexudative (RFN); and dark, firm, and dry (DFD) meat. PSE meat showed the lowest plasma superoxide dismutase activity, highest malondialdehyde activity, greater live and carcass weights, higher breast and leg yields, the lowest initial and ultimate pH, highest initial temperature, the lightest colour (the highest L* and b* values, and the lowest a* value), and the greatest drip, thawing, and cooking losses. RFN meat had the highest superoxide dismutase activity, lowest malondialdehyde activity, and remained within the optimal range for ultimate pH, drip loss, and L* value, generally occupying a midpoint between PSE and DFD meat. RSE meat shared the poor water-holding capacity of PSE but differed by showing a colour similar to RFN and an optimal ultimate pH. PFN meat had firmness comparable to RFN, with appropriate water-holding capacity and optimal ultimate pH, but an undesirably pale colour resembling PSE. DFD meat displayed the highest initial and ultimate pH, lowest drip, thawing, and cooking losses, darkest colour (the lowest L* value), and lowest protein content. This study provides the first evidence of RSE meat in broilers and proposes a classification system based on ultimate pH, drip loss, and L* values to distinguish five quality classes. Further studies are required to validate these findings and develop preventive strategies.