Umut Aydın

This study presents an integrated multi-criteria decision-making approach to assess the healthcare performance of provinces in Turkey using official statistics from the year 2021. The evaluation is based on five key indicators related to healthcare service capacity: number of hospitals, specialist physicians, nurses, pharmacists, and general practitioners. To enhance comparability across provinces with different population sizes, all healthcare indicators were adjusted on a per capita basis. In the first stage of the analysis, objective weights were determined using the ENTROPY method, which quantifies the informational diversity of each criterion. In parallel, subjective weights were obtained through the SWARA method based on the structured evaluations of multiple decision-makers. The final weight of each indicator was calculated by integrating these objective and subjective components to reflect both statistical variation and expert judgment. Following the weighting process, the COPRAS method was applied to rank the provinces according to their overall performance in healthcare capacity. The analysis revealed considerable regional disparities, with Bayburt emerging as the top-performing province, while Istanbul ranked lowest. The proposed integrated decision model offers a systematic and replicable framework for evaluating regional healthcare infrastructure and can support more balanced resource allocation and planning at the national level.

This study introduces an innovative approach to strategic decision-making in the hospitality business, with a focus on selecting the best hotel option for the Hotel Airlines Alliance in Türkiye. The incorporation of SWARA (Step-Wise Weight Assessment Ratio Analysis) and TOPSIS (Technique for Order of Preference by Similarity to Ideal Solution) approaches within the Continuous Intuitionistic Fuzzy Sets (CINFUSs) environment is an original effort in decision-making procedures. The evaluation process involved ten hotel alternatives and considered five criteria: Scale and scope possibility, Brand value, Tourism attraction, Operating cost, and Industrial conditions. In the second stage, the subjective criterion weights obtained in the first stage were utilized to rank the 10 hotel alternatives using the CINFUS-TOPSIS approach, with the highest preference potential being prioritized in the first position. The integration of SWARA and TOPSIS facilitated a comprehensive assessment that combined expert opinions (SWARA) for determining criteria weights and mathematical modeling (TOPSIS) for ranking alternatives.

Amaç: Bu çalışmanın amacı; gelişmekte olan ekonomiye sahip Türkiye’nin konteyner limanlarının arasından seçilen 9 limanın 2020-2023 yılları arasındaki verilerini kullanarak önerilen bir entegre metodolojiyle performans analizi gerçekleştirmektir. Yöntem: Çalışmada D-CRITIC (Decision Making Trial and Evaluation Laboratory based on Complex Proportional Assessment), SWARA (Stepwise Weight Assessment Ratio Analysis) ve COPRAS (Complex Proportional Assessment) yaklaşımlarıyla 2020-2023 yılları arasındaki veriler ile 4 kriter kullanılarak karşılaştırmalı bir performans analizi yapılmış ve elde edilen sıralamalar raporlanmıştır. Bulgular: Oluşturulan senaryoların hepsinde Tekirdağ limanı en iyi performansa sahipken; Mersin ikinci, Aliağa üçüncü, İzmir dördüncü, Antalya beşinci ve Samsun altıncı sırada yer almıştır. Diğer limanlar farklı senaryolara göre farklı sıralarda yer almıştır. Özgünlük: Bilindiği kadarıyla objektif ağırlık hesaplama yöntemi D-CRITIC ve sübjektif ağırlık hesaplama yöntemi olan SWARA ile alternatif sıralama yaklaşımı olan COPRAS literatürde ilk defa entegre şekilde kullanılmıştır.

Küreselleşmenin hız kazandığı ve rekabet gücünün giderek arttığı günümüz dünyasında, ulusal rekabet edilebilirlik için küresel düzeyde yetenek rekabetini anlamak ve etkin bir şekilde yönetmek giderek önem kazanmıştır. Aynı zamanda doğrudan ulusal ekonomiyi etkileyen ve rekabet gücünde kritik bir rol oynayan lojistik sektörü, performansı yüksek olan ülkelerin ekonomik büyümesini hızlandırarak rekabet avantajlarını artırmaktadır. Bu bağlamda, Küresel Yetenek Rekabeti Endeksi (GTCI) ve Lojistik Performans Endeksi (LPI), ülkelerin bu dinamik süreçteki konumlarını ve performanslarını değerlendirmede kritik öneme sahip göstergeler olarak öne çıkmaktadır. Bu nedenle çalışmada 2023 yılına ait Küresel Yetenek Rekabeti Endeksi (GTCI) ve Lojistik Performans Endeksi (LPI) veri setleri kullanarak OECD ülkelerinin performansları analiz edilmiştir. Çalışmada Çok Kriterli Karar Verme yöntemleri olan MEREC, AHP ve TOPSİS entegre edilmiştir. Objektif kriter ağırlığı hesaplamasında kullanılan MEREC ve sübjektif kriter ağırlığı hesaplaması yapabilen AHP yöntemleriyle ülkelerin GTCI ve LPI kriter ağırlıkları belirlenmiş, TOPSİS yöntemiyle ülkeler performanslarına göre sıralanmıştır. Bilindiği kadarıyla literatürde ilk defa önerilen bu entegre yaklaşımla elde edilen bulgular sonucunda İsviçre birinci sırada, Amerika Birleşik Devletleri ikinci sırada ve Danimarka üçüncü Sırada yer almıştır.

Son 10 yıllık kaza istatistikleri incelendiğinde Türkiye’de 1 yılda ortalama 5942 kişi trafik kazalarında hayatını kaybetmektedir. Trafik kazalarında kaybettiğimiz vatandaşlarımızın sayısı iller düzeyinde incelendiğinde durumun ilden ile önemli bir seviyede farklılaştığı görülmektedir. Bu çalışma kapsamında Türkiye’nin 81 ilinin karayolu trafik kazası verileri kullanılarak illerin risk durumu açısından birbirlerine göre durumları değerlendirilmiştir. Çalışmada illerde 2022 yılında gerçekleşen toplam trafik kazası sayısı, can kaybı ve yaralı sayısı değişkenlerinin yanı sıra bir milyon nüfus başına kaza sayısı, can kaybı, yaralı sayısı; bir milyon araç başına can kaybı ve yaralı sayısı ve bir milyon özel otomobil başına düşen can kaybı ve yaralı sayısı değişkenleri olmak üzere 10 değişken kullanılmıştır. Çalışmada illerin bu değişkenler kullanılarak risk durumlarına göre sıralanması için entegre IDDWS-EDAS yaklaşımından faydalanılmıştır. Değişkenlerin ağırlıkları IDDWS yaklaşımıyla hesaplandıktan sonra elde edilen ağırlıklardan faydalanarak EDAS yaklaşımıyla iller sıralanmıştır. Değişkenlerin ölçümündeki farklılıklar sebebiyle tüm değişkenlerin kullanıldığı, sadece toplam olarak elde edilen değişkenlerin kullanıldığı ve toplam olarak elde edilen kaza, yaralı ve can kaybı sayılarının analiz dışında bırakılarak kalan 7 değişkenin kullanıldığı 3 farklı analiz gerçekleştirilmiştir ve bulgular raporlanmıştır. Çalışmanın sonucunda 2022 yılında İstanbul en yüksek trafik güvenliğine sahip il; Bingöl en riskli trafiğe sahip il olarak bulunmuştur.

Merkezi (hub) havalimanları, havayolu şirketlerinin küresel veya bölgesel ağlarını yönetmelerine olanak tanıyan önemli düğüm noktalarıdır. Aktarmalı uçuşlar, yoğun yolcu trafiği, havayolu şirketlerinin merkezi olma durumu, ekonomik ve turistik etkinin fazla olduğu bölgelerde havalimanları merkezi olma eğilimindedir. Bu çalışma, 2018 yılına ait Eurostat’ın iç hatta taşınan yolcu verilerini kullanılarak Türkiye'deki ana havalimanları için gerçekleştirilen çeşitli ağ analizlerinin sonuçlarına göre havalimanlarının merkeziliğinin üzerinde durmaktadır. Analizde kullanılan metrikler, her havalimanının ağ içindeki konumunu ve önemini ölçmek amacıyla giriş derece merkeziliği, çıkış derece merkeziliği, derece merkeziliği, yakınlık merkeziliği, arasındalık merkeziliği, pagerank merkeziliği, sinkrank merkeziliği, özvektör merkeziliği, entropik özvektör merkeziliği ve ağırlıksız özvektör merkeziliği gibi faktörleri içermektedir. Sonuçlar, Türkiye'nin havacılık sektöründeki önemli aktörlerin belirlenmesine ve bu havalimanlarının farklı merkezilik ölçülerine göre farklılaşan dinamiklerini ortaya çıkarmaktadır. Genel anlamda, İstanbul/Atatürk ve İstanbul/Sabiha Gökçen havalimanlarının yüksek derecede önemli düğümler olduğu ve Ankara/Esenboğa, Antalya, İzmir/Adnan Menderes ve Adana Havalimanlarının ise genel ağ içinde öne çıkan diğer havalimanları olduğu göze çarpmaktadır. Merkezilik ölçülerinin ölçüm yaklaşımlarına göre ise bu havalimanlarına başka havalimanlarının eklendiği görülmüştür. Bunlara ek olarak, çalışmanın sonunda sonuçların geçerliliğini test etmek amacıyla güncel 2022 verileri ve COVID-19 etkisini görmek amacıyla 2020 verileri kullanılarak analizler tekrarlanmış ve sonuçlar birbiri ile karşılaştırılmıştır.

Diğer birçok sektör gibi rekabetin yoğun olduğu hava taşımacılığı sektöründe de birçok havayolu, operasyonlarını daha etkin ve güvenilir hale getirerek rekabetçi özelliklerini daha da güçlü hale getirmeye çalışmaktadır. Bu durum şirketler için performans değerlendirme konusunu daha da önemli bir hale getirmekte ve özellikle matematiksel modeller yardımıyla gerek objektif gerekse de uzman görüşlerinden faydalanan sübjektif performans değerlendirmesinde kullanılan metodolojilere ihtiyaç günden güne artmaktadır. Bu çalışmada mesafe korelasyonu ile geleneksel CRITIC yaklaşımının gelişmiş bir versiyonu olan D-CRITIC yönteminin TOPSIS yöntemiyle entegrasyonuyla elde edilen bir performans değerlendirme metodolojisi önerilmiştir. Önerilen D-CRITIC-TOPSIS ve entegre CRITIC-TOPSIS yaklaşımlarıyla 2022 yılında en fazla yolcu taşıyan ilk 10 havayolu için müşteri görüşlerini yansıtan 8 kriter kullanılarak karşılaştırmalı bir performans analizi yapılmış ve elde edilen sıralamalar raporlanmıştır. Yapılan analiz sonucunda mesafe korelasyonu temelli D-CRITIC yöntemi ve geleneksel CRITIC yöntemiyle elde edilen objektif kriter ağırlıklarının farklılaştığı ve bu durumun havayollarının performanslarına göre hesaplanan sıralamalarında değişikliğe sebep olduğu bulgusuna ulaşılmıştır.

Tarım sektörü; istihdama, gayrisafi yurtiçi hasılaya, dış ticarete ve özellikle kırsal kalkınmaya yaptığı katkılardan dolayı hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerin ekonomisinde tarih boyunca kritik bir yere sahip olmuştur. Bu doğrultuda; çalışma kapsamında OECD ülkelerinin tarım ürünleri ticaretine ilişkin performansları, dinamik model önerisi ile analiz edilmiştir. Değerlendirme yapılırken 2010–2019 yılları arasında 38 OECD ülkesine ait panel veriler kullanmıştır. Çalışmada, OECD ülkelerinin tarımsal ticaret performansının zaman içindeki etkinlik, teknoloji ve toplam faktör verimliliğindeki değişmelerini ayrıntılı değerlendirmek için Kategorik Veri Zarflama Analizi (VZA)-Malmquist Toplam Faktör Verimlilik Endeksi (TFVE) yöntemleri kullanılmıştır. Kategorik VZA modelinde ilgili kategoriler her yıl için hiyerarşik kümeleme yöntemi kullanılarak belirlenmiştir. Kurulan modelde ticareti kolaylaştıran indikatörler “Liman verimliliği ve ulaşım kalitesi”, “Gümrük ve sınır yönetimi”, “Hükümet düzenlemeleri” ve “Finans ve e-ticaret” girdi değişkenleri olarak yer alırken ülkelerin tarım ürünleri toplam ticaret büyüklüğü (ithalat ve ihracat toplamı) çıktı değişkeni olarak yer almıştır. Elde edilen sonuçlar göstermektedir ki, 2010-2019 dönemine ilişkin değerlendirilmesine bir bütün olarak bakıldığında Avustralya, Avusturya, Kanada, Şili, Çekya, Estonya, Fransa, Yunanistan, Macaristan, İzlanda, İrlanda, Letonya, Litvanya, Lüksemburg, Yeni Zelanda, Norveç, Slovakya, Slovenya, İsveç ve İsviçre olmak üzere 20 OECD ülkesinin, TFVE değeri 1’in üzerinde olan ülkeler olduğu görülmektedir. Buna karşın, Meksika, İtalya ve Kolombiya’nın TFVE değeri 1 olup, söz konusu ülkelerde, irdelenen 10 yıllık süreçte endeks değerinde değişim yaşanmamıştır. Öte yandan; Türkiye dahil geri kalan 15 OECD ülkelerinde 2019 yılında 2010 yılına göre hem teknoloji hem de teknik etkinlik değerinde düşüş yaşandığı saptanmış olup bunun nedenlerinin saptanıp acil önlem paketlerinin hazırlanması gerekmektedir