Bekir Di̇rekci̇

Varoluşsal olarak özdeş yaratılan insan, ortak bilinç dışı içeriklere ve eskimeyen duygulara sahiptir. İnsanda doğuştan gelen bu özellikler zamanla çağrışımlara çağrışımlar sembollere dönüşerek duyguları yoğun biçimde anlatan kadim dönemlerin ifade biçimi şiir dilini oluşturmuştur. Bu bağlamda eserlerdeki sembolik dili çözümleme çalışmaları, metni ayrıntılı okumanın yanında evrensel sembolizm dünyasına ve eserin oluştuğu toplumun folklorik unsurlarına daha fazla vakıf olunacağı için de oldukça önem arz etmektedir. Edebî metinlerdeki insanlığın ortak çağrışımlarını sembolizm çatısında ilk toplayan Carl Gustav Jung’tur. Jung, kuramını hayatın sorgulanması, yaşamın anlamı, bunun neticesinde bireyin olgunlaşma süreci ve olgunlaşmasında kat ettiği aşamalar, olgunlaşma gerçekleşmediğinde bireyi bekleyen sıkıntılar üzerine temellendirmiştir. Onun kuramsal yaklaşımı muhtevası zengin, derin anlam katmanlarından oluşan klasik Türk edebiyatının temel tahayyül dünyasından izler taşımaktadır. Bu çalışmada öncelikle Jung’un kuramsal bakışıyla 17. yüzyıl şairi Va’dî’nin Fîrûz u Dilefrûz mesnevisinin karakterler üzerinden çözümlenmesi hedeflenmiştir. Karakterler aracılığıyla mesnevinin sembolik dili yorumlanmıştır. Böylece Fîrûz u Dilefrûz incelenmesi neticesinde klasik Türk edebiyatının temel imgelerini oluşturan semboller, Türk folklorik unsurları belirlenmiştir.

İnsanoğlu, yeryüzünde var olduğu andan itibaren sağlıklı olmak, hastalıklardan korunmak ve etkisi altında kaldığı fiziksel ve ruhsal hastalıklardan kurtulmak için sürekli bir arayış ve mücadele içinde olmuştur. Sağlık adına sarf edilen tüm çabalar sonucunda binlerce yıllık bilgi, deneyim ve birikim ile bugün halk hekimliği adı verilen alan ortaya çıkmıştır. Geleneksel tıp, alternatif tıp, tıbbî antropoloji, halk tababeti, köy hekimliği gibi farklı isimlendirmeler mevcut olsa da bugün genel olarak halk hekimliği ifadesi daha sık kullanılmaktadır. Halk hekimliği, kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarılması, fiziksel ve ruhsal tedavileri bir arada barındırması, uygulamalardaki ritüellerin inanç temelli ve çok yönlü olması gibi özellikleri dolayısıyla Türk halk biliminde önemli bir konuma sahip-tir. İnsanlar genellikle yakalandıkları -özellikle ruhsal- hastalıklarda toplumun olumsuz tepkisine maruz kalmama ya da modern tıpta çare bulunamaması durumlarında tedavi olmak için halk hekimliğini tercih etmektedirler. Halk hekimliğinde ise en önemli figür ocaklardır. Belli başlı hastalıkları tedavi etme yöntemlerine veya hastalığın adına göre isimler alabilen olacaklarda sağaltma işlemleri el almış ya da izinli olan kişiler tarafından icra edilmektedir. Bu kişilere de genellikle ocak ya da ocaklı denmektedir. Ocaklar/ocaklılar, el veya izin aldıkları kişilerden görüp öğrendikleri bilgi ve tecrübeler-le beraber bazen kendi tecrübeleri ile bazen de deneyimlerinin olumlu cevap verdiği uygulamalardan edindikleri tecrübe ile sağaltma işlemlerini icra etmektedirler. Bu sağaltma işlemleri, izlediği yöntemlere ve tekniklere göre farklı başlıklar altında incelenmektedir. Doğrudan doğruya vücut ile ilgili olmayan, hastayı etkileme amacı olan psişik nitelikteki sağaltmalara “ırvasa yoluyla yapılan sağaltma”; hastaların vücutlarını çizerek, delerek, dağlayarak, keserek veya vurarak yapılan sağaltmalara “parpılama yoluyla yapılan sağaltmalar”; dinsel yöntem, madde ve araç kullanılarak yapılan sağaltmalara da “dinsel yolla yapılan sağaltmalar” denmektedir. Bununla beraber bitki, hayvan ve maden kökenli emlerle yapılan sağaltma yöntemleri de mevcuttur. Ocaklıların icra etmiş oldukları bu sağaltma yöntemleri, esas itibariyle eski Türk inancı olan Şamanizm’den ve icracı olan şamanlardan günümüze miras kalan kültürel bir unsurdur. Hastalıkların tespiti, tedavi uygulamaları, tedavide kullanılan materyaller, söylenen dua sözleri/kalıpları gibi hususlar göz önünde bulundurulduğunda, ocaklıların Anadolu’da İslamiyet’ten sonra şamanların özelliklerinden olan halk hekimliği görevini devam ettirdikleri görülmektedir. Bu durum, Türk kültür unsurlarının dinî etkiler karşısında dahi yok olma-dan, bazen aynı bazen de farklı formlarda kendine yer bularak devam ettiğini ocaklar özelinde göstermektedir. Bu ocaklardan bir tanesi de “Bulamaç Atma Ocağı”dır. Bulamaç atma ocağı, halk hekimliğiyle ilgili şimdiye kadar yapılan çalışmalarda hiç tespit edilememesi bakımında son derece önem arz etmektedir. Bu çalışmada, Konya’nın Derebucak ilçesinde yer alan “Bulamaç Atma Ocağı”nın sağaltma yöntemi hakkında bilgiler verilmiştir. Ocağa hangi hastaların başvurduğu, tedavi edecek ocağın tespiti, sağaltma için kullanılan malzemeler, sağaltma basamakları gibi konularda bilgi verildikten sonra uygulanan ritüelin Türk kültürüyle, kültlerle, motiflerle, Şamanizmle ve şamanlıkla olan ilgilisi arkaik ögeler kapsamında incelenmiştir.

Yabancılara Türkçe öğretimi ile ilgili yapılmış olan bu araştırma yabancı dil olarak Türkçe öğrenmekte olan öğrencilerin dil ihtiyaçlarını belirlemeyi amaçlayan nitel bir araştırmadır. Bu araştırmada nitel araştırma desenlerinden durum çalışması kullanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu 2019-2020 eğitim-öğretim yılı bahar döneminde Akdeniz Üniversitesi TÖMER ve Ankara Üniversitesi TÖMER Merkez ve şubelerinde öğrenimlerine devam etmekte olan 48 öğrenci oluşturmaktadır. Öğrencilerden nitelikli veriler toplanabilmesi için en az bir kur almış olma şartı aranmış ve A2 seviyesi alt sınır kabul edilmiştir. Araştırmanın verileri kişisel bilgi formu ve yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılarak toplanmıştır. Toplanan veriler araştırmacı ve bir alan uzmanı tarafından analiz edilmiştir. Araştırmanın sonucunda Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenen öğrencilerin birden fazla amaç doğrultusunda en az B düzeyinde bu dili öğrenmeyi istedikleri, en çok sözel iletişim becerilerine ihtiyaç duydukları, dil bilgisi öğretimini dil öğretiminin ayrılmaz bir parçası olarak gördükleri, ders kitaplarının yeterliği noktasında bazılarının olumlu görüş bildirmesine rağmen çoğunluğunun olumsuz görüş bildirdikleri ve beraber eğitim gördükleri öğrencilerin yaşlarının öğrenmelerini olumlu etkilediği veya herhangi bir etkisi olmadığı yönünde görüş bildirdikleri tespit edilmiştir.

COVID-19 salgını nedeniyle toplumsal yaşamda sorunlar ortaya çıkmış, ülkeler çeşitli önlemler almak durumunda kalmıştır. Alınan önlemlerin bir kısmı ise eğitim alanında olmuştur. Söz konusu süreçte dünya genelinde uzaktan/çevrim içi eğitim gündeme gelmiş ve birçok ülkenin uzaktan/çevrim içi eğitime geçiş yaptığı görülmüştür. Bu süreç, Türk Devletleri Teşkilatına üye ülkelerde de benzer şekilde gelişmiştir. Öncelikle televizyon ve radyo kanalları gibi araçlar kullanılarak uzaktan başlatılan eğitim, ülkelerde geliştirilen dijital platformlarla desteklenmiş ardından farklı uygulamalar aracılığıyla çevrim içi eğitim seçeneği oluşturulmaya çalışılmıştır. Ayrıca öğretmen ve öğrencilere dijital araç dağıtımı yapılmış ve öğretmenlerin dijital ortamda ders anlatabilme becerilerini geliştirmeye yönelik kurslar verilmiştir. Yapılan araştırmalar ve yayımlanan raporlar incelendiğinde; Türk Devletleri Teşkilatına üye ülkelerde, fizikî ve teknolojik altyapının eksikliği, öğretmen-öğrenci ve velilerin uzaktan/çevrim içi eğitime yeterince hazırlıklı olmadığı, bilgi ve iletişim teknolojilerinin verimli kullanılamadığı, derslere katılım oranlarının düşmesi, ders sürelerinin yetersizliği, dijital içerik eksikliği, geri bildirim sağlanamaması, ölçme ve değerlendirmenin sağlıklı yapılamaması ve motivasyon kaybı gibi sorunların yaşandığı tespit edilmiştir.

Dil eğitiminin temel amacı toplumdaki bireylerle iletişim kurabilmektir. Bu noktada bireyin sahip olduğu kelime hazinesi önem kazanmaktadır. Kelime öğretimi bireyin doğumundan başlayarak hayatının sonuna kadar devam eder. Okula başlayana kadar aile ve yakın çevrede rastlantısal olarak gelişen kelime hazinesi, eğitimle birlikte hem kasıtlı hem de rastlantısal olarak devam eder. Kelime hazinesinin büyüklüğü bireylerin anlama ve anlatma becerileriyle yakından ilişkilidir. Gerek okul gerekse hayatın tüm alanlarında bireyin sahip olduğu kelime hazinesi önemli bir yer kaplamaktadır. Bundan dolayı ortaokul 5. sınıf öğrencileri ile yapılan bu çalışmanın amacı, etkileşimli kelime duvarı tekniği etkinliklerinden portfolyo oluşturmanın 5.sınıf öğrencilerinin Türkçe dersi kelime öğrenimine ve kalıcılığa etkisini belirlemektir. Araştırma nitel durum çalışmasıdır. Araştırmanın çalışma grubunu 5.sınıfa devam eden 37 öğrenci oluşturmaktadır. 5.sınıflarla yapılan bu uygulama 8 hafta boyunca haftada bir ders saati olacak şekilde yapılmıştır. Öğrenciler uygulamada yapmış oldukları etkinliklerden portfolyo dosyaları oluşturmuştur. Veri toplama aracı olarak yansıtıcı günlükler ve gözlem notları kullanılmış ve elde edilen veriler içerik analizi yöntemi kullanılarak çözümlenmiştir. Araştırmanın sonuçlarına göre etkileşimli kelime duvarı tekniğinin ve portfolyo oluşturmanın kelime öğretiminde öğrenci başarısını ve öğrenme kalıcılığını artırdığı yönünde olumlu görüşler ağır basmaktadır.

Yabancı dil olarak Türkçe öğrenme sürecinde kültür aktarımına yönelik öğrenci görüşlerinin incelenmesi amacıyla yürütülen bu çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması deseni kullanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunun belirlenmesinde amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme tekniği kullanılmış ve bir devlet üniversitesine bağlı Türkçe Uygulama ve Araştırma Merkezi (TÖMER) bünyesinde eğitim gören, C1 dil düzeyine erişmiş 52 öğrenci çalışma grubuna dâhil edilmiştir. Araştırma sürecinde verilerin toplanması için yarı-yapılandırılmış görüşme formları kullanılmıştır. Görüşmeler 15-20 dakika aralığında sürmüş, görüşmelerde kültür aktarımı sürecinin derinlemesine incelenmesi ve konunun detaylandırılması için sonda sorular da sorulmuştur. Elde edilen verilerin analizi üç araştırmacı tarafından gerçekleştirilmiş, analiz sürecinde içerik analizi tekniği kullanılmıştır. Araştırmanın sonuçları genel olarak ele alındığında; katılımcıların çoğunluğunun Türkçe öğrenim sürecinde Türk kültürünü öğrenmeyi bir gereklilik olarak gördükleri ve bu konuda hevesli oldukları söylenebilir. Bunun yanında Türk kültürü ögelerinin öğretilmesini savunan katılımcıların Türkçeyi daha amaçlı bir şekilde öğrendiği düşünülmektedir. Nitekim Türkiye’de yaşamak, eğitim almak gibi amaçların ön plana çıktığı ancak evrensel ve öz kültür ögelerini tercih eden katılımcıların bu tarz amaçları dillendirmediği görülmektedir. Ayrıca Türkçe haricinde yabancı dil bilen katılımcılar, yabancı dil öğrenme süreçlerini karşılaştırmıştır. Karşılaştırma sonucunda; hedef dilin konuşulduğu ülkede öğrenilmesinin kültür aktarımına faydası olduğu, Türkçe öğretim kitaplarında evrensel kültür ögelerine daha sık yer verildiği ancak İngilizce öğretim kitaplarında daha çok İngiliz/Amerikan kültür ögelerine yer verildiği, Türkçe ve İngilizce öğretim süreçlerinde kültür aktarımının yoğun olduğu ortaya çıkmıştır.

2023 Eğitim Vizyonu doğrultusunda Antalya İl Millî Eğitim Müdürlüğü tarafından 2018-2019 eğitim-öğretim yılı bahar döneminde “Okul 2023” projesi uygulamaya konulmuştur. Bu araştırmanın amacı Okul 2023 projesini okul müdürlerinin görüşleri doğrultusunda incelemektir. Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması modeliyle yürütülmüştür. Araştırmanın çalışma grubunu Okul 2023 projesine dâhil olan 14 okulda görev yapan okul müdürleri oluşturmaktadır. Üç okulda ilk ve ortaokul müdürü aynı olduğu için araştırma kapsamında 11 okul müdürü ile görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Araştırma kapsamında veri toplama aracı olarak araştırmacılar tarafından hazırlanan yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılmıştır. Her biri yaklaşık 25 dakika süren görüşmeler, ses kayıt cihazıyla kayıt altına alınmıştır. Toplanan veriler yazıya aktarıldıktan sonra içerik analizi tekniği ile çözümlenmiştir. Analizden elde edilen bulgular tema, alt tema ve kod şeklinde gruplandırılmıştır. Araştırma kapsamında elde edilen bulgular incelendiğinde projenin, uygulandığı okullara ve paydaşlarına etkilerinin olduğu ve okulun atmosferini değiştirdiği görülmüştür. Projeyle ilgili okul müdürlerinin görüşlerinin incelenmesi sonucunda projenin genel olarak başarılı olduğu ve uygulanmasının projenin paydaşlarına katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Özellikle bireylerin kendilerini tanımalarına ve geliştirmelerine imkân tanıması ve okulu sevilen bir mekân haline getirmesi nedeniyle proje önemli görülmektedir.

Kültür ve dil ilişkisi uzun yıllardır araştırmacıların ilgisini çekmiş ve yabancı dil öğretiminde kültür olgusu birçok çalışmada irdelenmiştir. Ancak, ulaşılabilen alan yazında yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde kültür aktarımına ilişkin çalışmaların azlığı dikkat çekmektedir. Bu gerçekten hareketle bu çalışmada öğretmen adaylarının yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde kültür aktarımına ilişkin görüşlerinin irdelenmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda bir devlet üniversitesinin Türkçe ve İngilizce öğretmenliği programlarında öğrenim gören ve kolay ulaşılabilir örneklem tekniği ile seçilen toplam 64 öğretmen adayından yazılı görüşme yoluyla veri toplanmıştır. Nitel araştırma desenindeki çalışmanın verileri içerik çözümlemesi yoluyla incelenmiş ve elde edilen bulgular ortaya çıkan temalar doğrultusunda betimsel olarak yorumlanmıştır. Çalışmanın bulguları, katılımcıların tamamının yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde Türk kültürüne yer verilmesinin öğretim süreci için olumlu getirileri olduğunu ve katılımcıların büyük çoğunluğunun yabancı dil olarak Türkçe öğretiminde öğreticilerin öğrencilerinin dili ve kültürünü hakkında bilgi sahibi olmaları gerektiğini ancak öğretim sürecinde bunu çok ön planda tutmamaları gerektiğini düşündüklerini göstermiştir. Bulgular katılımcıların bölümlerine göre incelendiğinde ise katılımcıların bazı boyutlarda farklı görüşlere sahip oldukları belirlenmiştir Anahtar sözcükler: Kültür aktarımı, Yabancılara Türkçe öğretimi, Öğretmen adayı.

İnsanları birbirine bağlayan, toplumun devamını sağlayan değerler kültürel ve toplumsal olarak bir arada yaşama imkânı sunan unsurların başında gelir. Değerler, kişilerin ve toplumların davranış biçimlerini ve yaşayışlarını etkiler. Eğitimin amacı bireye sadece bilgi aktarmak değil belirlenmiş öğretim programlarının dışında bazı alışkanlık, değer ve tutumları da kazandırmaktır. Ülkemizde uygulanan eğitim sisteminde, ders kitapları temel ders malzemesi konumundadır. Ders kitaplarındaki metinlerde, kültürel ve toplumsal değerlerin yabancı kaynaklardan değil, yerli kaynaklardan temin edilmesi öğrencilerin değerleri kazanma sürecini olumlu yönde etkileyecektir. Bu açıdan bakıldığında Türk diline ait eserlerin önemi bir kat daha artmaktadır. Bu eserlerden biri, dinî ve tasavvufi nitelik taşıyan Cevâhirü’l-Me’ânî adlı eserdir. Bu çalışma, Cevâhirü’l-Me’ânî’de Millî Eğitim Bakanlığının 2018 yılında belirlediği kök değerlerin durumunun betimlenmesini amaçlamaktadır. Eser kök değerler açısından betimsel analiz tekniği kullanılarak iki farklı araştırmacı tarafından incelenmiştir. Cevâhirü’l-Me’ânî’deki incelemeler sonucunda programda yer alan kök değerlerden öz denetimin 23, sorumluluğun 21, sabrın 11, sevginin 9, adaletin 8, yardımseverliğin 8, dostluğun 6, saygının 3, vatanseverliğin 2 olmak üzere toplam 98 yerde işlendiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak, programda yer alan kök değerler çerçevesinde Cevâhirü’l-Me’ânî’nin kök değerler açısından öğreticiliği ve eğiticiliği ortaya konulmuştur. Özellikle öz denetim, sorumluluk ve sabır kök değerlerinin eserde sıklıkla işlenmesi, bu değerleri içeren metinlerin ders kitaplarında kullanılabilir olduğunu göstermektedir.