Ali Uzun

Dolinler, Türkiye karst morfolojisinin yaygın yer şekillerindendir. Ancak dolin morfometrisi ile ilgili yapılan çalışmaların Toros Dağları ve Sivas jips karstı sahasında yoğunlaştığı görülmektedir. Kuzey Anadolu Dağları’nda ise hem karstlaşmaya uygun kayaçların parçalar halinde olması hem de bitki örtüsü yoğunluğunun fazlalığı bu alandaki dolin morfolojisi çalışmalarının kısıtlı sayıda kalmasına neden olmuştur. Bu çalışma Orta Karadeniz Kıyı Kuşağı’ndaki Canik Dağları’nın doğu kesiminde yapılmıştır. Karadeniz kıyı kuşağı karstlaşma için uygun iklime ve yer yer uygun karstik kayaçlara sahiptir. Özellikle parçalar halinde izlenen kireçtaşları üzerinde iyi gelişmiş karstik şekillere rastlanır. Çalışma sahasındaki dolinlerin morfolojik özelliklerinin belirlenmesinde 1/25.000 ölçekli topoğrafya haritalarından yararlanılmıştır. Bu haritalarda tespit edilen toplam 240 dolinin en üstteki kapalı kontür çizgileri poligon olarak belirlenmiş ve bunun yardımıyla poligonların çevre uzunluğu ve alanları, uzun ve kısa eksenleri, uzun eksenin kuzeyle yaptığı açı (°), uzama oranları, yönelim açıları ile dairesellik indisleri hesaplanmıştır. Çizgiselliğin belirlenmesinde ise akarsu drenaj ağının genel özellikleri kullanılmıştır. Yapılan analiz sonuçlarına göre yüksekliğe bağlı olarak en fazla dolin 326-350 m aralığında, en az sayıda dolin ise 476-550 m arasında tespit edilmiştir. Ayrıca dolin yoğunluğunun orta ve düşük yoğunlukta olduğu görülmektedir. Dolinlerin çizgisellikleri ise genel olarak KD-GB yönünde geliştiği tespit edilmiştir. Bu çalışmaya göre sahadaki dolinlerin oluşum, dağılış ve yönelimlerinde, litolojik birimlerin dağılışı, kireçtaşlarının fiziksel ve kimyasal özellikleri, topoğrafik eğim, yağış ve sıcaklık koşulları, jeomorfolojik evrim ile drenaj koşulları gibi faktörlerin daha fazla etkili olduğu sonucuna varılmıştır.

Bu çalışmada Tuz Gölü’nün güneydoğusunda Aksaray iline bağlı Ulukışla köyünün kuzeyinde petrol aramak için açılan sondaj kuyusuna bağlı oluşan Ulukışla 1 soğuk su gayzerinin fiziksel ve hidroekolojik ön incelemesi yapılmıştır. Gayzer, aralıklı olarak su püskürten kaynakların ortak adıdır. Gayzerlerin çoğu jeotermal sahalarda görülür ve su buharı basıncıyla çalışır. Ancak farklı mekanizmalarla çalışan gayzerler de vardır. Bunlardan biri de CO2 tahriki ile çalışan soğuk su gayzerleridir. Bunlara soda gayzeri de denilmektedir. Soğuk su gayzerleri genellikle karbonatlı kayaçların yayılış gösterdiği alanlarda ve yapay sondajlarla ortaya çıkarlar. Yeraltı suyu temas ettiği karbonatlı kayaçları çözmekte ve açığa çıkan CO2 gazı yüksek basınç altındaki yeraltı suyu içinde birikmektedir. Çeşitli amaçlarla açılan sondaj kuyuları CO2 gazı ile yüklü yeraltı suyuna ulaşınca basınç rahatlamasına sebep olmaktadır. Bu nedenle CO2 gazı kabarcıklanmaya başlamakta ve yeraltı suyuyla birlikte kuyu ağzından havaya püskürmektedir Çalışma sahasında soğuk su gayzerleri Ulukışla köyü çevresiyle sınırlı olmayıp, Yeşilova ve Yapılcan köyleri çevresinde de benzer oluşumlar bulunduğu anlaşılmıştır. Ulukışla 1 gayzeri fiziksel olarak iç içe geçmiş 3 koni ve çıkan fazla suların taşmasıyla oluşan dışa doğru eğimli yaklaşık 100 m çapındaki koni (taşma alanı) olmak üzere 4 kısımdan oluşmaktadır. Gayzer suları oluşan göl yüzeyinden 70-80 cm, gayzerin çıkış ağzından ise 2,8 m püskürmektedir. Yapılan laboratuvar analizlerinde gayzer suyunun içme suyu olarak kullanılamayacağı ve tarımsal sulama için uygun olmadığı belirlenmiştir. Ayrıca, ekolojik yaşam açısından da olumsuz koşullar barındırmaktadır. Gayzerden alınan fitobentoz örneklerinde ise Bacillariophyta divizyosuna ait bazı takson örneklerine rastlandı. Bu ilk incelemede Cymbella, Gomphonema, Tabellaria, Navicula ve Amphora türleri tespit edilmiştir. Bu çalışma Ulukışla köyü çevresindeki soğuk su gayzerleriyle ilgili ilk gözlem ve bulguları sunmaktadır. Bu bulgulardan hareketle yöredeki soğuk su gayzerlerinin başta turizm ve eğitim olmak üzere, çok farklı kullanım alanlarının olabileceği değerlendirilmiştir.

Natural events are called disasters when they cause great damage, human suffering, or loss of life. Landslides, one of these disasters, cause significant damage to property and infrastructure and pose risks to people's lives. In this research, landslide susceptibility was studied in Iyidere Basin, located in northeastern Turkey. This basin, which is among the cities where the most landslide events occur in Turkey, is a very important representative area in terms of a comprehensive analysis of landslides in the region. Bivariate (frequency ratio, weight of evidence, statistical index) and machine learning methods (artificial neural network, logistic regression) were used to evaluate landslide susceptibility with fifteen environmental parameters and 588 landslide inventory data. Landslide inventory data was generated using different sources, and environmental parameters databases were created using various sources and software. A receiver operating characteristic curve and Kappa statistic value were generated to test the performance and reliability of the susceptibility maps. It was determined that landslide susceptibility is higher in the downstream part of the basin. Although it varies between methods, it has been determined that approximately one-quarter of the basin has high and very high landslide susceptibility. The most effective parameters (drainage density, slope, curvature, lithology, land cover, distance to stream, and roads) for susceptibility and their classes were revealed.

Bu çalışmada Gölbaşı Havzası’nın arazi kullanımındaki alansal ve zamansal (1984-2020) değişimleri incelenmiştir. Bu amaçla arazi çalışmaları ve görüşmeler gerçekleştirilmiş, çalışmada kullanılan veriler kurumlardan ve internet sitelerinden temin edilmiştir. Arazi kullanımındaki değişimler ArcGIS 10.3.1 ve ENVI 5.2 yazılımları kullanılarak Landsat 5, 7 ve 8 verilerinin kontrollü sınıflandırılması ile değerlendirilmiştir. Havzada 42.686 kişiden oluşan nüfusun %79,6’sı ilçe merkezinde yaşamaktadır. Sahada başlıca ekonomik faaliyet tarım ve hayvancılık olup en fazla alan kaplayan arazi sınıfını tarım alanları oluşturmaktadır. Doğal ortam bu arazi kullanımından yoğun olarak etkilenmiştir. Sahada arazi kullanımı ve tarım ürünü deseninde değişimler olmuştur. Bunlardan 36 yılda en fazla beşeri alanlar (6 km2) artmıştır. Havzada tarım alanları, çıplak alanlar, göl ve turbalık alanlarda ise daralma gerçekleşmiştir. Tarım alanları yaklaşık 8,5 km2 azalmıştır. Değişim oranları dikkate alındığında en fazla daralma çıplak alanlar (%32) ve turbalık alanlarda (%29) görülmüştür. Çalışmanın tarımsal ürün planlaması, havza yönetimi konusunda ilgili kurumlara katkı sağlaması beklenmektedir.

Bermed evler geleneksel toprak korunaklı ev tiplerinden biridir. Bu çalışmada yok olmanın eşiğindeki Kamil köyü (Osmancık-Çorum) bermed evleri incelenmiştir. Çalışma büyük kısmıyla saha araştırmalarına ve ilgili literatüre dayalı olarak hazırlanmıştır. Saha çalışmaları kapsamında, bermed evlerin kuruluş yeri özellikleri incelenmiş, geleneksel yöntemlerle ölçüleri alınmış, fotoğraf ve video ile görsel belgeleme yapılmıştır. Kamil köyü bermed evleri yakın çevreden toplanmış taş, toprak ve ahşap malzemeyle yerel ustalar ya da ev sahipleri tarafından yapılmıştır. Bermed evler genellikle hafif eğimli yamaçlarda ve kısmen toprağa gömülü olarak inşa edilmiştir. Kamil köyü bermed evleri tek mekânlı, dikdörtgen şekilli, semer çatılı, toprak ve çim örtülüdür. Bu evler yerel coğrafi özelliklerin kontrolünde ortaya çıkmış ve geçmişte yaygınlıkla kullanılmış bir ekolojik yapı tipidir. 1940’larda yöreyi art arda etkileyen depremler bunların önemli bir kısmının çökmesine, geri kalanların ise terk edilmesine sebep olmuştur. Bugün ayakta kalan birkaç örnekten biri hariç hepsi hasarlıdır. Bu evlerin restore edilerek yeniden işlevlendirilmesi, yerel kültürel mirasın korunması açısından önemlidir.

İklim değişikliği ve küresel ısınma sanayi devriminden sonra dünyanın gündemine girmeye başlamış ve günümüzün en önemli sorunlarından biri haline gelmiştir. İklim dinamik bir süreçtir. Bu değişiklikler süreklilik arz etmesine rağmen sanayi devriminden günümüze kadar olan artışta insan faaliyetlerinin önemli etkileri vardır. Son 150 yılda dünya ölçeğindeki 1,3 °C’lik artış, Avrupa’da 2,3 °C ile dünya ortalamasının 1 °C üzerindedir. Bu artış dalgalanmalar göstermekle birlikte 1970’lerden günümüze süreklilik arz etmektedir. Dünyanın birçok yerinde başta Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği gibi kuruluşlar bu artışlara çözüm olarak birçok faaliyet yürütmektedir. Ancak ortaya konulan raporlar ve protokoller çözüm üretememiş ve sıcaklıklar artmaya devam etmiştir. 1960’larda karbondioksit değerleri 291 ppm iken günümüzde 418 ppm olmuştur. Isınma dünyanın her bölgesinde aynı değildir. En riskli bölgelerin başında orta kuşak gelmektedir. Subtropikal iklim kuşağı içinde yer alan ülkemizde Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve çalıştayı gerçekleştirdiğimiz Siirt ilindeki öngörülen değişiklik 5 °C’nin üzerinde olacağı tahmin edilmektedir. Bu duruma bölgemizi ve şehrimizi hazırlamalı ve adaptasyon süreçleri ile alakalı daha fazla bilimsel çalışma yapılmalıdır.

Palaeoclimatic and palaeoenvironmental proxy data are presented for the Late Quaternary based on mineralogical, geochemical and palynological analysis of a palaeosoil-sediment section in the lower Kürtün Valley (Samsun region, Northern Türkiye). The geochronology along the section is established based on OSL and radiocarbon dating. The base of the palaeosoil-sediment section consists of a palaeo-terrace fill of the Kürtün Creek dated to 108 ± 9 ka, corresponding to the last interglacial period (MIS5c). After this warm and humid period, the last ice age began. Sea level dropped and the Kürtün Stream deepened its bed. Fluvial terrace deposits were covered with colluvial materials and a palaeosoil sequence formed. The bottommost part of the palaeosoil formation carries the fingerprints of a dry climate of 68 ± 9 ka ago (MIS4). The middle part of the section coincides with MIS2 (28,959 cal BP) and is characterized by humid conditions with arid pulses accompanied by the occurrences of calcrete nodules. The palaeosoil-sediment section ends with the records of MIS1 (8381 cal BP), corresponding to warmer and more humid conditions. This study emphasizes the importance of palaeosoil-calcrete formation in the lower Kürtün Valley for explaining climate changes from MIS5c to MIS1. The results are compatible with studies conducted in the Eastern Mediterranean. High-resolution multi-proxy studies are recommended to better understand the connection between local climates and global climate phenomena in the Late Quaternary.

Kullanım kolaylığı ve sağladığı birçok avantaj İnsansız Hava Araçlarının (İHA) askeri, sivil (hobi, ticari) ve bilimsel amaçlı kullanımını hızla arttırmaktadır. İçinde pilotu ve yolcusu olmayan, sadece amaca uygun ekipman taşıyarak görevini yerine getiren İHA kullanımı, birçok alanda olduğu gibi jeomorfoloji çalışmalarında da giderek yaygınlaşmaktadır. İHA kullanımı araziyi havadan çeşitli açılardan fotoğraflama ile sınırlı değildir. Gelişen İHA teknolojisi sayesinde haritalama, sinematografi, ortofoto ve sayısal yükseklik modeli (SYM) üretimi ile 3B modellemeler bu hava araçlarının bilimsel amaçlı kullanım alanlarındandır. Bu çalışmada yaklaşık 4.7 km uzunluğundaki Diş Kayalıkları’nın İHA kullanılarak 3B Modellemesinin nasıl yapılabileceği örnek bir uygulama ile açıklanmaya çalışılmıştır. Çalışma sırasında 3 saat 20 dakika İHA uçuşu gerçekleştirilmiş ve toplam 2.996 koordinatlı ve bindirmeli fotoğraf çekimi yapılmıştır. Bu fotoğraflar bir dizi işlemden geçirildikten sonra Diş Kayalıkları’nın yüksek çözünürlüklü, ortofoto, SYM ve 3B görüntüleri ilde edilmiştir. Yapılan çalışma sonucunda jeomorfoloji alanında İHA kullanımının bazı detayların daha ayrıntılı incelenmesine imkân tanıdığı tespit edilmiştir.

Gölbaşı Havzası, Pazarcık ve Erkenek Segmentlerinin birleştiği alanda yer alan tektonik kökenli bir havzadır. Çalışmanın amacı, Kahramanmaraş depremlerinin Gölbaşı Havzası’nda meydana getirdiği yüzey deformasyonlarını ve bunların fiziki ve beşerî yapılar üzerindeki etkilerini incelemektir. Arazi çalışmaları kapsamında çalışma sahasındaki fayın 14 km’si takip edilerek haritalandırılmıştır. Ayrıca deprem etkilerinin yerleşmelere göre dağılışı incelenmiştir. Verilerin görselleştirilmesinde ArcGIS 10.3.1 yazılımından faydalanılmıştır. Çalışma sahasında ötelenmeler, heyelanlar, küçük ölçekli çek-ayır havzalar ve tektonik çöküntü gölcükleri (sag ponds) gözlenmiştir. Balkar’da ölçülen küçük çek-ayır havzanın genişliği 15 m, uzunluğu ise 110 m’dir. Yüzey kırığı üzerinde gözlemlenen en büyük yanal ötelenme 430±5 cm’dir. Sahada 100-200 cm arasında değişen düşey atımlar ölçülmüştür. Ayrıca depremin tetiklemesiyle yanal yayılma, kaya düşmeleri ve heyelan çatlakları oluşmuştur. Depremler nedeniyle kaynak suları kurumuş, yeni kaynaklar oluşmuş ve havza tabanında çamur volkanları meydana gelmiştir. Birikinti yelpazesi üzerinde kurulan Gölbaşı ilçe merkezinde sıvılaşma nedeniyle bazı binalarda 2 m’ye varan oturmalar ve tiltlenmeler gözlenmiştir. Yeni yerleşmelerin planlanmasında diri fay hatlarından sakınılması ve sağlam ana kayaların seçilmesi, binaların zemin koşullarına uygun inşa edilmesi önerilmektedir.