Aslı Seda KURT

İktisadi büyüme, bir ulus için tüm ekonomik faaliyetlerin nihai amacı olarak kabul edilmektedir. Bu önemi nedeniyle gerek ulusal politikaların başarısının değerlendirilmesinde gerekse uluslararası karşılaştırmalarda ilk akla gelen ekonomik gösterge durumundadır. Son dönemde çeşitli makine öğrenmesi yaklaşımları ve yapay sinir ağları modelleri de bu alanda kullanılmaya başlanmıştır. Bu çalışmanın amacı, literatürden farklı olarak karar ağacı modellemesini kullanarak iktisadi büyümenin kaynaklarını ortaya koymaktır. Bu bağlamda, literatürde büyümeye kaynaklık ettiği kabul gören tasarruf, sermaye birikimi, emek gücü, yenilik, kamu harcamaları, dış ticaret, beşeri sermaye, demografik unsurlar, sanayileşme, kurumsal faktörler gibi değişkenler analize dâhil edilmiştir. Çalışmanın bulguları, iktisadi büyüme için kurallar ve yüksek büyümenin sağlanmasına yönelik olarak politika yapıcılara referans olabilecek kanıtlar sunmaktadır. Çalışmanın bulguları, Türkiye Ekonomisinde büyümeyi teşvik etmede tasarruf, inovasyon, ihracat ve emeğin önemini ortaya koymaktadır. İktisadi büyüme için elde edilen kurallar, yüksek büyümenin sağlanmasına yönelik olarak politika yapıcılara referans olabilecek kanıtlar sunmaktadır.

Dış ticaret, ulus devletlerin ortaya çıkışından bu yana öne çıkan ilgi alanlarından biri olmuştur. Bu çalışmanın amacı, Türkiye ekonomisi için ihracat ve ithalatın yapay sinir ağları kullanılarak tahmin edilmesidir. Makine öğrenmesi ile yapay sinir ağları iktisat literatüründe nispeten yeni yöntemler olup son yıllarda bu yöntemlerle gerçekleştirilen tahminlerin daha etkin oldukları yönünde değerlendirmeler artmaktadır. Türkiye İstatistik Kurumu’ndan alınan 1923-2019 dönemi yıllık ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’ndan alınan 1992:1-2021:6 dönemi aylık verilerinin kullanıldığı bu çalışmanın bulguları da bu görüşü destekler niteliktedir. Pandemi süreci, bir kez daha ekonomik değişkenlerin ekonomik olmayan gerekçelerden de dramatik bir şekilde etkilenebildiğini gözler önüne sermiştir. Tüm bu nedenlerle, her ne kadar zor olsa da dış ticaret verilerinin tahmin edilebilmesinin ne kadar önemli olduğu ortadadır. Bu çalışmanın temel motivasyonu da budur. Yapay sinir ağlarının, pandemi nedeniyle tüm makroekonomik göstergelerin dramatik bir şekilde etkilendiği süreçte de başarılı tahmin sonuçları elde edilmesine olanak sağladığı görülmüştür. Bu ve benzeri çalışmaların sonuçları tüm politika uygulayıcıları ve ekonomik aktörler için yol gösterici olacaktır.

Dış ticaret refahın en önemli kaynaklarından biridir. Ülkelerin nüfusları, kişi başına düşen gelir düzeyleri, ülkeler arasındaki uzaklık gibi faktörler ise dış ticaretin önemli belirleyenlerindendir. Bu çalışmanın amacı, Türkiye ve Türk Cumhuriyetleri’nin ihracat ve ithalata ilişkin 2017 yılına ait veri setlerini, dış ticaretin temel belirleyenlerini de dikkate alarak kümelemektir. Çalışmada Türkiye’nin yanı sıra veri seti açısından uygun durumda bulunan Kazakistan ve Azerbaycan ülkeleri dikkate alınmıştır. Çalışmanın amacı doğrultusunda K-ortalama, Ward hiyerarşik kümeleme ve kendi kendini düzenleyen haritalar yöntemlerinden yararlanılmıştır. Uygulama sonuçları, ele alınan ülkelerin ihracat ve ithalatındaki kümelere ilişkin detaylı tespitler sunmaktadır.

Uluslararası ekonomi tarihi, dış ticarette zaman zaman serbestleşme, zaman zaman ise korumacılık görüşlerinin öne çıktığı bir görünüm sergilemektedir. 2008 yılında yaşanan Küresel Finans Krizi dünyada korumacılık yönünde görüşlerin artmasına neden olurken ülkelerin uyguladıkları politikalar da bu dönemin yeni merkantilist dönem olarak anılmasına neden olmuştur. Bu çalışmada, krizin hala etkilerini sürdürdüğü, tarife dışı engellerin yoğun şekilde uygulandığı günümüzde, korumacılık akımının zaman içerisindeki gelişimi incelenmiştir. Amerika Birleşik Devletleri, Çin, İngiltere, Almanya, Japonya gibi gelişmiş ülkelerin geçmişlerinde ve hatta bugünlerinde korumacılığın izlerine çokça rastlanmaktadır. Dolayısıyla bu konu, gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelerin de süreçten dersler çıkarması bakımından önem taşımaktadır. Çalışmanın temel amacı dış ticarette korumacılığın önemine vurgu yapmak ve gerekliliğini tarihsel açıdan ortaya koymaktır. Bu bağlamda çalışmada korumacılığın amaçları ve araçları kısaca tanıtılmakta; yeni korumacılığın altı çizilmektedir. Küresel finans krizinin sürece etkilerinin de incelendiği bu çalışmada Türkiye ekonomisinin yanı sıra özellikle gelişmişlik düzeyleri yüksek ülke ekonomileri de incelenmiş ve korumacı politikaların ülkelerdeki gelişmişlik düzeyini olumlu yönde etkilediği yönünde sonuçlara ulaşılmıştır.