AAAbdulcabbar Adıgüzel

Abdulcabbar Adıgüzel

*This is an algorithmically generated author record based on publicly available information.

Current Organizations / Institutes

The organizations/institutes from the scholar's latest article


Abdulcabbar Adıgüzel has a total of 1 co-authors. Here are the top co-authors by number of shared publications:


Latest Publications

  • Open Access

    Nüzul Döneminde Kur’an’a Dair Çelişki İddiaları

    by Abdulcabbar Adıgüzel

    Bu çalışma, tefsir literatüründe müstakil bir tür olarak teşekkül eden müşkilü’l-Kur’ân’ın literatür öncesi dönemdeki izlerini, nüzul süreciyle sınırlı olarak ve gayrimüslim çevrelerin soru, itiraz ve çelişki iddiaları üzerinden ele almaktadır. Müşkilü’l-Kur’ân’a dair klasik ve modern çalışmalarda konunun meseleleri ve örnekleri çoğunlukla Hz. Peygamber’in vefatından sonraki dönemden başlatılmakta, nüzul döneminde dile getirilen itirazlar ise gözden kaçmaktadır. Çalışma, Kur’ân’da tenâkuz, ihtilâf ve tutarsızlık bulunduğuna yönelik iddiaların Hz. Peygamber hayattayken müşrik, Yahudi ve Hıristiyan çevrelerce hangi saiklerle dile getirildiğini ve bunlara nasıl cevap verildiğini, tefsir, hadis ve siyer kaynaklarında dağınık hâlde bulunan rivayetleri bir araya getirerek tespit etmeyi amaçlamaktadır. Nitel bir araştırma olan çalışmada tarihî belge incelemesi esas alınmıştır. Rivayet ağırlıklı tefsirler ile esbâb-ı nüzûl literatürü, temel hadis külliyatı ve siyer-megâzî eserleri taranmış, derlenen malzeme muhatap çevresine göre tasnif edilmiştir. Bir haberin çalışmaya alınmasında nüzul süreciyle irtibatı, Kur’ân metnine doğrudan taalluku ve klasik bir kaynakta kayıtlı bulunması şartları aranmıştır. İnceleme neticesinde söz konusu iddiaların (i) âyetler arası açık çelişki iddiası, (ii) tek bir âyetin anlamında beliren işkâl, (iii) Kur’ân ile önceki kutsal metin yahut yerleşik inanç arasında uyuşmazlık bulunduğu iddiası, (iv) nübüvveti sınama ve (v) istihza ile muâraza olmak üzere beş başlık altında toplanabileceği tespit edilmiştir. Müşriklerin Allah’ın isim ve sıfatları ile nesih meselesi etrafındaki itirazları ile muâraza girişimleri, Yahudilerin âyetler arası uyuma ve nesihe yönelik iddiaları ile hurûf-ı mukattaa üzerinden yaptıkları hesaplamalar, Hıristiyanların ise Hz. Îsâ ve teslîs etrafındaki soruları, çelişki iddiasının nüzul dönemindeki farklı tezahürlerini yansıtmaktadır. Bu itiraz ve soruların bir kısmının bizzat Kur’ân âyetlerinde konu edilmesi, çelişki iddiasının nüzul döneminden itibaren gayrimüslim unsurlarca dile getirildiğini göstermektedir. Çalışma, müşkilü’l-Kur’ân edebiyatının teşekkülünde muhkem-müteşâbih ve te’vîl bahisleri yanında nüzul dönemindeki bu tartışma vasatının da önemli bir hareket noktası olduğu sonucuna ulaşmaktadır.

  • İBN ABBAS’IN TEFSIR RIVAYETLERININ İMAM ŞÂFIÎ TARAFINDAN YAKLAŞIK YÜZ ADETLE SINIRLANDIRILMASI MESELESI

    by Abdulcabbar Adıgüzel

    İmam Şâfiî’ye nispet edilen ve İbn Abbâs’tan tefsire dair ancak yüz kadar hadisin sabit olduğunu bildiren ifade, literatürde çoğu zaman bağlamından koparılarak değerlendirilmiş; kimi zaman İbn Abbâs tefsirinin güvenilirliğine yönelik bir tenkit, kimi zaman da İbn Abbâs’tan gelen bilgilerin bütünüyle reddi şeklinde yorumlanmıştır. Söz konusu ifade, erken dönem hadis ve tefsir anlayışının mahiyetini anlamak bakımından önem taşımaktadır. Çalışmada, hicrî II-III. asırlarda hadis rivayetinin kabul ölçütleri dikkate alınarak bu ifadenin neye karşılık geldiği ve hangi anlam çerçevesinde kullanıldığı incelenmektedir. Araştırma, ifadenin kaynaklardaki nakil sürecini, isnadını ve lafız farklılıklarını tespit etmekte; ardından literatürde ileri sürülen yorumları mukayeseli bir şekilde değerlendirmektedir. Meselenin rivayet malzemesi üzerinden sınanabilmesi amacıyla, Şâfiî’nin benimsediği merfû-muttasıl rivayet anlayışını yansıtan Ahmed b. Hanbel’in el-Müsned’indeki İbn Abbâs rivayetleri bütünüyle taranmış, tefsir muhtevası taşıyan rivayetler belirlenerek tasnif edilmiştir. İnceleme sonucunda tefsir içerikli 103 rivayet tespit edilmiş; bu sayının Şâfiî’ye nispet edilen “yüz kadar hadis” ifadesiyle büyük ölçüde örtüştüğü ve rivayetlerin önemli bir kısmının merfû veya hükmen merfû nitelik taşıdığı görülmüştür. Sonuç olarak Şâfiî’nin sözünün, İbn Abbâs’ın tefsir otoritesini sarsmaya yönelik bir itiraz olmadığı; Hz. Peygamber’e nispet edilen merfû tefsir rivayetlerini sahâbe ve tâbiûn görüşlerinden ayırmaya yönelik teknik bir hadis tasnifini ifade ettiği anlaşılmaktadır.

  • Open Access

    Şumnulu Yusuf Efendi, Pfander’e mi Cevap Verdi? Kur’an Tarihi Rivayetlerine Hadis Şerhleri Eksenindeki Bir Yaklaşımın Düşündürdükleri

    by Abdulcabbar Adıgüzel, Muhammed Sadık Özbek

    Bu makale, 19. yüzyıl Osmanlı ilim çevrelerinde Kur’an tarihinin müstakil bir araştırma konusu haline gelişine dair erken örneklerden biri olan, Şumnulu Yusuf Efendi’nin 1846 yılında kaleme aldığı el-İm‘ân fî cem’i’l-Kur’ân adlı risâleyi incelemektedir. Risâle üzerine yapılan mevcut çalışmalar büyük ölçüde tanıtım düzeyinde kalmış; ne risâleyi kendi sosyo-kültürel bağlamı içinde değerlendirmiş ne de onu, Kur’an tarihine hadis temelli itirazlar yönelten Alman misyoner Karl Pfander’in 1829 tarihli polemik eseri Mîzânü’l-hak’taki eşzamanlı faaliyetleriyle ilişkilendirmiştir. Çalışma, risâleyi Mîzânü’l-hak ile muhtemel ilişkisi bakımından değerlendirmekte ve risâlede Pfander’e açık bir atıf bulunmamasına rağmen Yusuf Efendi’nin onu dolaylı bir muhatap olarak konumlandırıp konumlandırmadığını sorgulamaktadır. Bu yönüyle çalışma, Yusuf Efendi’nin risâlesini kaleme alış şartlarını da dikkate alarak meseleyi daha geniş bir tarihsel bağlam içinde değerlendirmektedir. Edirne Valisi Çengelzâde Tâhir Mehmed Paşa’nın talebi üzerine hazırlanan ve yeni kurulan Askerî İdadi’de ders kitabı olarak okutulması amaçlanan bu risâle, Kur’an’ın metinleşme sürecine yönelik dış kaynaklı eleştirilerin Osmanlı ilim çevrelerinde ciddiyetle ele alındığını düşündürmektedir.Yöntem bakımından çalışma, önce Pfander’in Mîzânü’l-hak’ta hadis rivayetleri üzerinden Kur’an tarihine yönelik öne sürdüğü iddiaları tespit etmekte, ardından Yusuf Efendi’nin aynı rivayetlerle ne ölçüde ilgilendiğini, hadislerin dayandığı klasik kaynakları ve bunların yorumlanış şeklini dikkate alarak incelemektedir. Bu çerçevede araştırma, tarihsel veri incelemesi, muhteva tahlili ve karşılaştırmalı analiz yöntemlerinden yararlanmaktadır. İnceleme sonucunda, ilk bakışta hadis şerhlerinden oluşan geleneksel bir derleme görünümü veren el-İm‘ân fî cem‘i’l-Kur’ân’ın konu tercihi, kaynak seçimi ve rivayetleri işleyiş şekli bakımından bilinçli bir metin kurgusuna sahip olduğu ortaya konulmaktadır.Netice olarak çalışma, Yusuf Efendi’nin Pfander’in Kur’an’a ilişkin üç rivayetinden ikisini doğrudan, birini ise dolaylı olarak ele aldığını; Pfander’in eleştiri amacıyla kullandığı rivayetleri hadis şerhleri çerçevesinde açıklayarak bunlara cevap verdiğini göstermektedir. Buna karşılık risâlede, Pfander’in Şiî kaynaklara dayandırdığı ayrı bir iddia kümesine hiç temas edilmemiştir. Bu seçmeci yaklaşımın, risâlenin öğretici amacı ve müellifin genç öğrenciler önünde mezhep tartışmalarından kaçınma tercihiyle ilişkili olduğu düşünülebilir. Bütün bu veriler, el-İm‘ân fî cem‘i’l-Kur’ân’ın, başta Askerî İdâdî öğrencileri olmak üzere Osmanlı okuyucusunu Batılı misyonerlerin Kur’an tarihine yönelik iddialarına karşı hadis merkezli bir ilmî çerçevede bilgilendirmeyi amaçlayan erken dönem Osmanlı çalışmalarından biri olduğunu ortaya koymaktadır.

  • Digital Paleography in Arabic Manuscripts: The Performance Levels Of The Gemini Model in Recognizing Naskh, Ta‘liq, And Ruq‘ah Scripts

    by Abdulcabbar Adıgüzel, Muhammed Sadık Özbek

    The digitization of manuscripts remains a critical challenge in Digital Humanities due to the morphological complexity of Arabic scripts. This study evaluates the performance of Large Language Models, specifically Gemini, in digitizing Arabic manuscripts. Using manuscripts in naskh, ruq‘ah, and ta‘līq scripts, model outputs were analyzed via Levenshtein distance, Word Error Rate, and Character Error Rate metrics. Results indicate recognition accuracy varies by script, with raw character accuracy at 97.91% for naskh, 94.32% for ruq‘ah, and 93.51% for ta‘līq. A substantial portion of errors in ruq‘ah and ta‘līq arose from orthographic variations in the letter yā and the hamza. Excluding these anomalies, accuracy across all scripts consistently reached the 97–98% range. The study concludes that while AI models demonstrate robust performance in deciphering manuscript templates, their integration into classical text edition (tahqīq) requires careful oversight of paleographic nuances, despite their high potential to assist professional publication. The experiment was conducted with the Gemini 3.1 Pro model under a fixed-prompt protocol. Since only the opening page of a single manuscript was used per script type, the findings should be interpreted as preliminary indicators rather than definitive conclusions.


  • Arapça Yazma Eserlerde Metin Tanıma (HTR) Teknolojilerinin Analizi: Web Tabanlı Araçlar Üzerine Bir İnceleme

    by Abdulcabbar Adıgüzel

    Bu çalışma, günümüz dijital beşerî bilimler çalışmalarında giderek önem kazanan el yazısı metin tanıma (HTR) teknolojilerinin, Arapça kaleme alınan yazma eserlerin dijitalleştirilme süreçlerindeki uygulanabilirliğini konu edinmektedir. Bilhassa Osmanlı bürokrasisi ve ilmiye sınıfının hâkim yazı karakteri olan rika hattıyla kaleme alınmış külliyatın makine tarafından okunabilir hale gelmesi; ilahiyat, tarih ve edebiyat alanlarındaki araştırmalar için önemli bir potansiyel oluşturmaktadır. Ancak rika hattının süratli yazıma dayalı yapısı, harflerdeki noktaların ihmali ve dikey istiflerin yoğunluğu, standart fontlar üzerine eğitilmiş mevcut optik karakter tanıma algoritmaları için ciddi bir engel teşkil etmekte ve bu hat türünün mevcut teknolojilerle ne düzeyde okunabileceği sorusunu gündeme getirmektedir. Araştırmanın kapsamını, Niyâzî-i Mısrî’nin Tefsîru’l-Fâtiha risâlesinin Bursa İnebey Yazma Eser Kütüphanesi’ndeki 5240 numaralı nüshası (vr. 18b) ve bu nüsha üzerinde test edilen dört farklı web tabanlı HTR aracı (Zinki.ai, Calfa.fr, i2OCR.com, OCR.space) oluşturmaktadır. Çalışmanın temel amacı, kodlama bilgisine sahip olmayan araştırmacıların erişimine açık olan web tabanlı araçların, rika hattındaki performans düzeylerini, sınırlarını ve hata tipolojilerini uygulamalı verilerle ortaya koymaktır. Ayrıca çalışma, ayet ve hadis iktibaslarına sahip Tefsîru’l-Fâtiha örneği üzerinden, HTR araçlarının yazma eser metinlerindeki bağlamsal okuma yetkinliğini de sınamaktadır. Bu doğrultuda tarafımızca hazırlanan referans metin ile araçların ürettiği ham çıktılar karşılaştırılmış; Levenshtein Mesafesi algoritması kullanılarak karakter hata oranı (CER) ve kelime hata oranı (WER) değerleri hesaplanmış ve elde edilen veriler görsel farklılık analiziyle (diff) desteklenmiştir. Araştırma sonucunda, geleneksel OCR motorlarının ve genel amaçlı modellerin rika hattında başarısız olduğu, buna karşın bağlamsal öğrenme yeteneğine sahip Zinki.ai platformunun %92,04 doğruluk oranıyla nispeten kullanılabilir düzeyde performans sergilediği tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, HTR araçlarının araştırmacılar için dijital bir asistan rolü üstlenebileceğini; ancak kusursuz sonuç için insan kontrolü gerektiren bir çalışma modelinin zorunlu olduğunu göstermektedir.

  • Open Access

    Zeccâc’ın Ahmed b. Hanbel’e Yaptığı Atıfların Tefsir Tarihi Açısından Tahlili

    by Abdulcabbar Adıgüzel

    Bu çalışma, Ebû İshâk ez-Zeccâc’ın tefsirinde Ahmed b. Hanbel’e yaptığı atıfların tahliline odaklanmaktadır. Araştırmada Zeccâc’ın tefsirindeki bu atıfların erken dönem tefsir tarihi açısından öneminin ve literatürdeki yerinin tespit edilmesi hedeflenmekte; söz konusu atıfların tefsir tarihinde temsil ettiği gelişim ve dönüşümün ortaya konulması amaçlanmaktadır. Kendinden önceki meâni’l-Kur’ân müelliflerinden farklı olarak Zeccâc, tefsirinde filolojik tahlilleri merkeze alırken rivayet bilgisine de yer vermektedir. Tefsir kabilinden bilgiler için Ahmed b. Hanbel’e nispet edilen et-Tefsîr isimli eseri, ana kaynak olarak kullandığını ifade etmektedir. Eserin icazetini Ahmed b. Hanbel’in oğlu Abdullah’tan aldığını ve Meâni’l-Kur’ân’daki rivayet bilgisini ekseriyetle et-Tefsîr’den iktibas ettiğini belirtmesi, yaptığı atıfları tefsir tarihi açısından önemli kılmaktadır. Netice itibariyle Zeccâc’ın Ahmed b. Hanbel’e yaptığı atıflar, et-Tefsîr’in kullanıma girdiğine dair en erken kanıtları teşkil etmektedir. Ahmed b. Hanbel’in oğlu Abdullah’tan aldığı icazetle bu eseri kullanması, hem Zeccâc’ın mezhebî duruşunu göstermekte hem de tefsir çalışmalarında dil ve rivayet geleneklerinin kesiştiğine işaret etmektedir. Aynı dönemde Taberî’de de görülen bu temayül, filoloji ve rivayet geleneklerinin mezcedildiği yeni bir tefsir anlayışının tezahürü ve temsilidir.

  • Open Access

    Gök Cisimleriyle İlgili Ayetleri İslam Öncesi Arap Kültür ve İnançları Çerçevesinde Okumak

    by Abdulcabbar Adıgüzel

    Bu çalışmada, Kur’an’da yer alan gök cisimlerini konu edinen ayetler, İslam öncesi Arap kültür ve inançları çerçevesinde ele alınmaktadır. Kur’an’da gökyüzü, gök cisimleri ve gök olayları ile ilgili çok sayıda ayet bulunması, bu olguların vahyin nazil olduğu dönemde muhatap kitlede önemli bir karşılığı olup olmadığı sorununu beraberinde getirmektedir. Kur’an’ın astronomi ve meteoroloji alanlarına dair bilimsel malumat vermek gibi bir hedefinin olmamasına rağmen bazı gök unsurlarına sıklıkla yer vermesi, gökyüzüyle ilgili ayetleri dönemin inanç ve kültür yapısı açısından incelemeyi önemli ve gerekli kılmaktadır. Bu sebeple çalışmada, Cahiliye Araplarında gök cisimleriyle ilgili genel durumun tespiti, kısa tasviri ve ayetlerin nazil olduğu tarihî zeminin tasvir edilmesi hedeflenmektedir. Nüzul vasatındaki muhatapların tanrı ve âlem tasavvurunu teşkil eden kozmoloji anlayışı ve inanç sistemleri ile ayetler arasındaki ilişkiye dikkat çekmek amaçlanmaktadır. Bu açıdan çalışma, Kur’an’da şems, ḳamer, şi‘rā, necm/nucūm, kevkeb/kevākib, burūc, şihāb, meṣābīḥ, felek vb. kelimelerin yer aldığı ayetlerle sınırlandırılmıştır. Bununla birlikte muġayyebāt-ı ḫams ve yağmur konusuna değinen bazı ayetler, Cahiliye döneminde yıldız kültüne dair bilgi içermesi ve kâhinlerin yıldızlarla ilgili inançları istismarı sebebiyle konu kapsamına dahil edilmiştir. Kur’an’da yer alan bir meselenin anlaşılabilmesi, ekseriya ayetlerin nazil olduğu dönem itibariyle mütekellim-muhatap ve kelam arasındaki ilişkiye dayalıdır. Bu sebeple çalışmamızda gök cisimleriyle ilgili ayetler, muhatap kitlenin içerisinde bulunduğu kültürel zemin ile Kur’an’ın temel hedef ve söylemleri merkeze alınarak genel bir bütünlük içerisinde sunulmuştur. Muhatapların ayetleri nasıl anlamış olabileceğini ifade etmek üzere İslam öncesi gök cisimleriyle ilgili inançlara dair Cahiliye örf, âdet ve geleneklerine yer verilmiş ve konu, ayetlerin bu zeminle irtibatı kurularak kısa malumatlar sunacak şekilde işlenmiştir. Dolayısıyla çalışma, klasik bir tefsir araştırmasından ziyade, envāʾ literatürü başta olmak üzere Cahiliye şiiri, hadis, tarih ve siyer kitâbiyâtının sağladığı bilgilerden hareketle gök cisimleriyle ilgili ayetlerin nazil olduğu zemine dair kapsamlı bir yaklaşımı temsil etmektedir. Sonuç olarak çalışma, gök cisimleriyle ilgili ayetlerde Kur’an’ın, genel olarak Cahiliye döneminin politeist ve astrolojik inanışlarını tevhid inancı doğrultusunda tashih ve dönüştürme hedefi taşıdığını ortaya koymaktadır.