Muhammed Sadık Özbek
Current Organizations / Institutes
The organizations/institutes from the scholar's latest article
Research Interests
Muhammed Sadık Özbek has a total of 1 co-authors. Here are the top co-authors by number of shared publications:
- Abdulcabbar Adıgüzel
Samsun Üniversitesi
2 shared publications
Latest Publications
- 30 June 2026
- Published by Marmara University in Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi
- Vol. 70 (70) , 75-105
Yahya b. Maîn ile Ahmed b. Hanbel’in Cerh-Ta‘dîl Değerlendirmelerindeki İhtilaflar
Bu makale, ricâl tenkit tarihinin iki önemli ismi olan Yahya b. Maîn (ö. 233/848) ile Ahmed b. Hanbel’in (ö. 241/855) râvi değerlendirmeleri arasındaki ihtilafları incelemektedir. Hadis ilminin temel disiplinlerinden biri olan cerh-taʻdîl faaliyetlerinin, münekkitlerin farklı yaklaşımları sebebiyle zaman zaman çeşitli tartışmalara konu olduğu bilinmektedir. Ancak söz konusu iki alim arasındaki râvi ihtilaflarının sistematik bir incelemeye tâbi tutulmamış olması, bu çalışmayı gerekli kılmıştır. Araştırmada her iki münekkidin toplam 6.145 râvi hakkındaki değerlendirmeleri taranmış; bunlardan 2.254’ünün yalnızca İbn Maîn, 1.646’sının yalnızca İbn Hanbel, 2.245’inin ise her iki alim tarafından ele alındığı tespit edilmiştir. Ortak râviler üzerinde yapılan karşılaştırmada, cerh-ta‘dîl değerlendirmesi içeren 1.201 râvi hakkında (%90) görüş birliği bulunduğu, 79 râvi hakkında (%7) farklı kanaatler serdedildiği tespit edilmiş; 38 râviye dair (%3) ise aktarılan görüşlerde çelişkiler olması sebebiyle nihai kanaat belirlenememiştir. Bu oranlar, farklı iki münekkidin râvi değerlendirmelerinde büyük ölçüde benzer esaslara dayandıklarını göstermektedir. İhtilaflı 79 râvi, adalet ve zabt vasıfları çerçevesinde yeniden tasnif edilmiştir. Buna göre 18 râvi adalet, 57 râvi ise zabt ile ilgili gerekçelerle ihtilafa konu olmuştur. Adalet eksenli ihtilaflarda, 8 râvinin hadiste yalan isnadı, 3’ünün mezhep farklılığı, 3’ünün bidʻat, 3’ünün Mihne sürecindeki tutumları, 1’inin ise sahâbe aleyhine sözleri sebebiyle eleştirildiği belirlenmiştir. Zabt vasfına dayalı farklılıklarda ise 14 râvinin münker rivayetler, 5’inin hafıza zafiyeti, geri kalan 38’inin ise çeşitli zabt kusurları sebebiyle tenkit edildiği görülmektedir. Neticede her iki isim de genel olarak sistematik ve disiplinli bir usule riayet etmiş olsalar da Ahmed b. Hanbel itikadi meseleler ve mezhep aidiyetleri konusunda daha fazla hassasiyet sergilemiş; Yahya b. Maîn ise mezhepsel ya da itikadi mensubiyetlere dayalı değerlendirmelerden kaçınarak daha teknik bir yaklaşım benimsemiştir. Araştırma, Yahya b. Maîn ile Ahmed b. Hanbel’in râvi değerlendirmelerinde büyük oranda ittifak ettiklerini, sınırlı sayıdaki ihtilafın ise cerh-taʻdîl ilminin doğasında bulunan farklı bakış açılarından ileri geldiğini göstermektedir. Bu bulgu, cerh-taʻdîl ilmindeki metodolojik tutarlılığı göstermenin yanı sıra münekkit değerlendirmelerindeki eleştirel zenginliği vurgulayan önemli bir katkı olarak değerlendirilebilir.
- 30 June 2026
- Published by Marmara University in Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi
- Vol. 70 (70) , 75-105
Yahya b. Maîn ile Ahmed b. Hanbel’in Cerh-Ta‘dîl Değerlendirmelerindeki İhtilaflar
Bu makale, ricâl tenkit tarihinin iki önemli ismi olan Yahya b. Maîn (ö. 233/848) ile Ahmed b. Hanbel’in (ö. 241/855) râvi değerlendirmeleri arasındaki ihtilafları incelemektedir. Hadis ilminin temel disiplinlerinden biri olan cerh-taʻdîl faaliyetlerinin, münekkitlerin farklı yaklaşımları sebebiyle zaman zaman çeşitli tartışmalara konu olduğu bilinmektedir. Ancak söz konusu iki alim arasındaki râvi ihtilaflarının sistematik bir incelemeye tâbi tutulmamış olması, bu çalışmayı gerekli kılmıştır. Araştırmada her iki münekkidin toplam 6.145 râvi hakkındaki değerlendirmeleri taranmış; bunlardan 2.254’ünün yalnızca İbn Maîn, 1.646’sının yalnızca İbn Hanbel, 2.245’inin ise her iki alim tarafından ele alındığı tespit edilmiştir. Ortak râviler üzerinde yapılan karşılaştırmada, cerh-ta‘dîl değerlendirmesi içeren 1.201 râvi hakkında (%90) görüş birliği bulunduğu, 79 râvi hakkında (%7) farklı kanaatler serdedildiği tespit edilmiş; 38 râviye dair (%3) ise aktarılan görüşlerde çelişkiler olması sebebiyle nihai kanaat belirlenememiştir. Bu oranlar, farklı iki münekkidin râvi değerlendirmelerinde büyük ölçüde benzer esaslara dayandıklarını göstermektedir. İhtilaflı 79 râvi, adalet ve zabt vasıfları çerçevesinde yeniden tasnif edilmiştir. Buna göre 18 râvi adalet, 57 râvi ise zabt ile ilgili gerekçelerle ihtilafa konu olmuştur. Adalet eksenli ihtilaflarda, 8 râvinin hadiste yalan isnadı, 3’ünün mezhep farklılığı, 3’ünün bidʻat, 3’ünün Mihne sürecindeki tutumları, 1’inin ise sahâbe aleyhine sözleri sebebiyle eleştirildiği belirlenmiştir. Zabt vasfına dayalı farklılıklarda ise 14 râvinin münker rivayetler, 5’inin hafıza zafiyeti, geri kalan 38’inin ise çeşitli zabt kusurları sebebiyle tenkit edildiği görülmektedir. Neticede her iki isim de genel olarak sistematik ve disiplinli bir usule riayet etmiş olsalar da Ahmed b. Hanbel itikadi meseleler ve mezhep aidiyetleri konusunda daha fazla hassasiyet sergilemiş; Yahya b. Maîn ise mezhepsel ya da itikadi mensubiyetlere dayalı değerlendirmelerden kaçınarak daha teknik bir yaklaşım benimsemiştir. Araştırma, Yahya b. Maîn ile Ahmed b. Hanbel’in râvi değerlendirmelerinde büyük oranda ittifak ettiklerini, sınırlı sayıdaki ihtilafın ise cerh-taʻdîl ilminin doğasında bulunan farklı bakış açılarından ileri geldiğini göstermektedir. Bu bulgu, cerh-taʻdîl ilmindeki metodolojik tutarlılığı göstermenin yanı sıra münekkit değerlendirmelerindeki eleştirel zenginliği vurgulayan önemli bir katkı olarak değerlendirilebilir.
- Open Access
Şumnulu Yusuf Efendi, Pfander’e mi Cevap Verdi? Kur’an Tarihi Rivayetlerine Hadis Şerhleri Eksenindeki Bir Yaklaşımın Düşündürdükleri
Bu makale, 19. yüzyıl Osmanlı ilim çevrelerinde Kur’an tarihinin müstakil bir araştırma konusu haline gelişine dair erken örneklerden biri olan, Şumnulu Yusuf Efendi’nin 1846 yılında kaleme aldığı el-İm‘ân fî cem’i’l-Kur’ân adlı risâleyi incelemektedir. Risâle üzerine yapılan mevcut çalışmalar büyük ölçüde tanıtım düzeyinde kalmış; ne risâleyi kendi sosyo-kültürel bağlamı içinde değerlendirmiş ne de onu, Kur’an tarihine hadis temelli itirazlar yönelten Alman misyoner Karl Pfander’in 1829 tarihli polemik eseri Mîzânü’l-hak’taki eşzamanlı faaliyetleriyle ilişkilendirmiştir. Çalışma, risâleyi Mîzânü’l-hak ile muhtemel ilişkisi bakımından değerlendirmekte ve risâlede Pfander’e açık bir atıf bulunmamasına rağmen Yusuf Efendi’nin onu dolaylı bir muhatap olarak konumlandırıp konumlandırmadığını sorgulamaktadır. Bu yönüyle çalışma, Yusuf Efendi’nin risâlesini kaleme alış şartlarını da dikkate alarak meseleyi daha geniş bir tarihsel bağlam içinde değerlendirmektedir. Edirne Valisi Çengelzâde Tâhir Mehmed Paşa’nın talebi üzerine hazırlanan ve yeni kurulan Askerî İdadi’de ders kitabı olarak okutulması amaçlanan bu risâle, Kur’an’ın metinleşme sürecine yönelik dış kaynaklı eleştirilerin Osmanlı ilim çevrelerinde ciddiyetle ele alındığını düşündürmektedir.Yöntem bakımından çalışma, önce Pfander’in Mîzânü’l-hak’ta hadis rivayetleri üzerinden Kur’an tarihine yönelik öne sürdüğü iddiaları tespit etmekte, ardından Yusuf Efendi’nin aynı rivayetlerle ne ölçüde ilgilendiğini, hadislerin dayandığı klasik kaynakları ve bunların yorumlanış şeklini dikkate alarak incelemektedir. Bu çerçevede araştırma, tarihsel veri incelemesi, muhteva tahlili ve karşılaştırmalı analiz yöntemlerinden yararlanmaktadır. İnceleme sonucunda, ilk bakışta hadis şerhlerinden oluşan geleneksel bir derleme görünümü veren el-İm‘ân fî cem‘i’l-Kur’ân’ın konu tercihi, kaynak seçimi ve rivayetleri işleyiş şekli bakımından bilinçli bir metin kurgusuna sahip olduğu ortaya konulmaktadır.Netice olarak çalışma, Yusuf Efendi’nin Pfander’in Kur’an’a ilişkin üç rivayetinden ikisini doğrudan, birini ise dolaylı olarak ele aldığını; Pfander’in eleştiri amacıyla kullandığı rivayetleri hadis şerhleri çerçevesinde açıklayarak bunlara cevap verdiğini göstermektedir. Buna karşılık risâlede, Pfander’in Şiî kaynaklara dayandırdığı ayrı bir iddia kümesine hiç temas edilmemiştir. Bu seçmeci yaklaşımın, risâlenin öğretici amacı ve müellifin genç öğrenciler önünde mezhep tartışmalarından kaçınma tercihiyle ilişkili olduğu düşünülebilir. Bütün bu veriler, el-İm‘ân fî cem‘i’l-Kur’ân’ın, başta Askerî İdâdî öğrencileri olmak üzere Osmanlı okuyucusunu Batılı misyonerlerin Kur’an tarihine yönelik iddialarına karşı hadis merkezli bir ilmî çerçevede bilgilendirmeyi amaçlayan erken dönem Osmanlı çalışmalarından biri olduğunu ortaya koymaktadır.
Open AccessŞumnulu Yusuf Efendi, Pfander’e mi Cevap Verdi? Kur’an Tarihi Rivayetlerine Hadis Şerhleri Eksenindeki Bir Yaklaşımın Düşündürdükleri
Bu makale, 19. yüzyıl Osmanlı ilim çevrelerinde Kur’an tarihinin müstakil bir araştırma konusu haline gelişine dair erken örneklerden biri olan, Şumnulu Yusuf Efendi’nin 1846 yılında kaleme aldığı el-İm‘ân fî cem’i’l-Kur’ân adlı risâleyi incelemektedir. Risâle üzerine yapılan mevcut çalışmalar büyük ölçüde tanıtım düzeyinde kalmış; ne risâleyi kendi sosyo-kültürel bağlamı içinde değerlendirmiş ne de onu, Kur’an tarihine hadis temelli itirazlar yönelten Alman misyoner Karl Pfander’in 1829 tarihli polemik eseri Mîzânü’l-hak’taki eşzamanlı faaliyetleriyle ilişkilendirmiştir. Çalışma, risâleyi Mîzânü’l-hak ile muhtemel ilişkisi bakımından değerlendirmekte ve risâlede Pfander’e açık bir atıf bulunmamasına rağmen Yusuf Efendi’nin onu dolaylı bir muhatap olarak konumlandırıp konumlandırmadığını sorgulamaktadır. Bu yönüyle çalışma, Yusuf Efendi’nin risâlesini kaleme alış şartlarını da dikkate alarak meseleyi daha geniş bir tarihsel bağlam içinde değerlendirmektedir. Edirne Valisi Çengelzâde Tâhir Mehmed Paşa’nın talebi üzerine hazırlanan ve yeni kurulan Askerî İdadi’de ders kitabı olarak okutulması amaçlanan bu risâle, Kur’an’ın metinleşme sürecine yönelik dış kaynaklı eleştirilerin Osmanlı ilim çevrelerinde ciddiyetle ele alındığını düşündürmektedir.Yöntem bakımından çalışma, önce Pfander’in Mîzânü’l-hak’ta hadis rivayetleri üzerinden Kur’an tarihine yönelik öne sürdüğü iddiaları tespit etmekte, ardından Yusuf Efendi’nin aynı rivayetlerle ne ölçüde ilgilendiğini, hadislerin dayandığı klasik kaynakları ve bunların yorumlanış şeklini dikkate alarak incelemektedir. Bu çerçevede araştırma, tarihsel veri incelemesi, muhteva tahlili ve karşılaştırmalı analiz yöntemlerinden yararlanmaktadır. İnceleme sonucunda, ilk bakışta hadis şerhlerinden oluşan geleneksel bir derleme görünümü veren el-İm‘ân fî cem‘i’l-Kur’ân’ın konu tercihi, kaynak seçimi ve rivayetleri işleyiş şekli bakımından bilinçli bir metin kurgusuna sahip olduğu ortaya konulmaktadır.Netice olarak çalışma, Yusuf Efendi’nin Pfander’in Kur’an’a ilişkin üç rivayetinden ikisini doğrudan, birini ise dolaylı olarak ele aldığını; Pfander’in eleştiri amacıyla kullandığı rivayetleri hadis şerhleri çerçevesinde açıklayarak bunlara cevap verdiğini göstermektedir. Buna karşılık risâlede, Pfander’in Şiî kaynaklara dayandırdığı ayrı bir iddia kümesine hiç temas edilmemiştir. Bu seçmeci yaklaşımın, risâlenin öğretici amacı ve müellifin genç öğrenciler önünde mezhep tartışmalarından kaçınma tercihiyle ilişkili olduğu düşünülebilir. Bütün bu veriler, el-İm‘ân fî cem‘i’l-Kur’ân’ın, başta Askerî İdâdî öğrencileri olmak üzere Osmanlı okuyucusunu Batılı misyonerlerin Kur’an tarihine yönelik iddialarına karşı hadis merkezli bir ilmî çerçevede bilgilendirmeyi amaçlayan erken dönem Osmanlı çalışmalarından biri olduğunu ortaya koymaktadır.
- 26 June 2026
- Published by Dinbilimleri Akademik Arastirma Dergisi in Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi
- Vol. 26 (2) , 909-941
Digital Paleography in Arabic Manuscripts: The Performance Levels Of The Gemini Model in Recognizing Naskh, Ta‘liq, And Ruq‘ah Scripts
The digitization of manuscripts remains a critical challenge in Digital Humanities due to the morphological complexity of Arabic scripts. This study evaluates the performance of Large Language Models, specifically Gemini, in digitizing Arabic manuscripts. Using manuscripts in naskh, ruq‘ah, and ta‘līq scripts, model outputs were analyzed via Levenshtein distance, Word Error Rate, and Character Error Rate metrics. Results indicate recognition accuracy varies by script, with raw character accuracy at 97.91% for naskh, 94.32% for ruq‘ah, and 93.51% for ta‘līq. A substantial portion of errors in ruq‘ah and ta‘līq arose from orthographic variations in the letter yā and the hamza. Excluding these anomalies, accuracy across all scripts consistently reached the 97–98% range. The study concludes that while AI models demonstrate robust performance in deciphering manuscript templates, their integration into classical text edition (tahqīq) requires careful oversight of paleographic nuances, despite their high potential to assist professional publication. The experiment was conducted with the Gemini 3.1 Pro model under a fixed-prompt protocol. Since only the opening page of a single manuscript was used per script type, the findings should be interpreted as preliminary indicators rather than definitive conclusions.
- 26 June 2026
- Published by Dinbilimleri Akademik Arastirma Dergisi in Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi
- Vol. 26 (2) , 909-941
Digital Paleography in Arabic Manuscripts: The Performance Levels Of The Gemini Model in Recognizing Naskh, Ta‘liq, And Ruq‘ah Scripts
The digitization of manuscripts remains a critical challenge in Digital Humanities due to the morphological complexity of Arabic scripts. This study evaluates the performance of Large Language Models, specifically Gemini, in digitizing Arabic manuscripts. Using manuscripts in naskh, ruq‘ah, and ta‘līq scripts, model outputs were analyzed via Levenshtein distance, Word Error Rate, and Character Error Rate metrics. Results indicate recognition accuracy varies by script, with raw character accuracy at 97.91% for naskh, 94.32% for ruq‘ah, and 93.51% for ta‘līq. A substantial portion of errors in ruq‘ah and ta‘līq arose from orthographic variations in the letter yā and the hamza. Excluding these anomalies, accuracy across all scripts consistently reached the 97–98% range. The study concludes that while AI models demonstrate robust performance in deciphering manuscript templates, their integration into classical text edition (tahqīq) requires careful oversight of paleographic nuances, despite their high potential to assist professional publication. The experiment was conducted with the Gemini 3.1 Pro model under a fixed-prompt protocol. Since only the opening page of a single manuscript was used per script type, the findings should be interpreted as preliminary indicators rather than definitive conclusions.
- Open Access
- 31 December 2025
- Published by Düzce Üni̇versi̇tesi̇ Rektörlüğü İlahi̇yat Fakültesi̇ in Düzce İlahiyat Dergisi
- Vol. 9 (2) , 726-757
Gelenekten Günümüze Hadis Şerhleri: SCOPUS Veri Tabanı Üzerinden Bir Meta-Sentez
Hadis şerh geleneği, Hz. Peygamber’den nakledilen mirası, farklı dönemlerde yeniden anlamlandırma çabasının bir sonucudur. Nakledilen rivayetlere dair yapılan lügavî açıklamaların yanı sıra fıkhî ve kelâmî izahlara da yer veren şerhlerin, hadislerin toplumsal yönü hakkında yorumlar da içermesi, bu literatürün en önemli işlevleri arasındadır. Hadis şerh literatürünün, teknik ve teorik anlamdaki söz konusu işlevsel yönünü, modern çalışmalar üzerinden tespit etmeyi amaçlayan bu çalışma, Scopus veri tabanında yer alan “hadis” ve “şerh” temalı 20 makaleyi, meta-sentez yöntemiyle incelemektedir. Araştırma, hadis şerh geleneğine dair yapılan çalışmaların metodolojik çeşitliliğini ve tematik yönlerini analiz ederek, şârihlerin ilmî otoritesi, yorumlama stratejileri ve toplumsal konularla olan ilişkilerinin günümüz araştırmalarına nasıl yansıdığını belirginleştirmeyi hedeflemektedir. Bu bağlamda incelenen 20 makale, içerik analizi sonucunda elde edilen; (i) Şârihin Kimliği ve Eser Odaklı İncelemeler, (ii) Tarihsel ve Coğrafi Bağlamın Hadis Şerhlerine Etkisi, (iii) Kavram, Konu ve Rivayet Merkezli İncelemeler, (iv) Hadis Şerhlerinde Metodolojik Disiplin ve İdeolojik İnşa, (v) Hadis Şerhlerinin Sosyopolitik İşlevleri, (vi) Yenilikçi Yaklaşımlar: Türsel Yorum ve Bilimsel Gelişmeler olmak üzere altı farklı tema altında değerlendirilmiştir. Böylelikle hadis şerhlerini konu edinen akademik çalışmaların hangi yöntemlerle ele alındığı ve ne tür gündemlere yoğunlaştığı belirlenmiştir. İncelenen 20 makale, hadis şerhlerinin modern akademik çalışmalarda çeşitli perspektiflerle ele alındığını göstermektedir. Ayrıca bu çalışmaların ortaya koyduğu bulgular, hadis şerh literatürünün sadece metin açıklama faaliyeti olmadığı, aynı zamanda sosyal, siyasi ve entelektüel bağlamlarla şekillendiği yönündedir. Meta-sentez bulguları, hadis şerhlerindeki üretkenliğin ve güncelliğin sınırlı olduğu yönündeki eleştirilerin yeniden değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.
- 31 December 2025
- Published by Düzce Üni̇versi̇tesi̇ Rektörlüğü İlahi̇yat Fakültesi̇ in Düzce İlahiyat Dergisi
- Vol. 9 (2) , 726-757
Open AccessGelenekten Günümüze Hadis Şerhleri: SCOPUS Veri Tabanı Üzerinden Bir Meta-Sentez
Hadis şerh geleneği, Hz. Peygamber’den nakledilen mirası, farklı dönemlerde yeniden anlamlandırma çabasının bir sonucudur. Nakledilen rivayetlere dair yapılan lügavî açıklamaların yanı sıra fıkhî ve kelâmî izahlara da yer veren şerhlerin, hadislerin toplumsal yönü hakkında yorumlar da içermesi, bu literatürün en önemli işlevleri arasındadır. Hadis şerh literatürünün, teknik ve teorik anlamdaki söz konusu işlevsel yönünü, modern çalışmalar üzerinden tespit etmeyi amaçlayan bu çalışma, Scopus veri tabanında yer alan “hadis” ve “şerh” temalı 20 makaleyi, meta-sentez yöntemiyle incelemektedir. Araştırma, hadis şerh geleneğine dair yapılan çalışmaların metodolojik çeşitliliğini ve tematik yönlerini analiz ederek, şârihlerin ilmî otoritesi, yorumlama stratejileri ve toplumsal konularla olan ilişkilerinin günümüz araştırmalarına nasıl yansıdığını belirginleştirmeyi hedeflemektedir. Bu bağlamda incelenen 20 makale, içerik analizi sonucunda elde edilen; (i) Şârihin Kimliği ve Eser Odaklı İncelemeler, (ii) Tarihsel ve Coğrafi Bağlamın Hadis Şerhlerine Etkisi, (iii) Kavram, Konu ve Rivayet Merkezli İncelemeler, (iv) Hadis Şerhlerinde Metodolojik Disiplin ve İdeolojik İnşa, (v) Hadis Şerhlerinin Sosyopolitik İşlevleri, (vi) Yenilikçi Yaklaşımlar: Türsel Yorum ve Bilimsel Gelişmeler olmak üzere altı farklı tema altında değerlendirilmiştir. Böylelikle hadis şerhlerini konu edinen akademik çalışmaların hangi yöntemlerle ele alındığı ve ne tür gündemlere yoğunlaştığı belirlenmiştir. İncelenen 20 makale, hadis şerhlerinin modern akademik çalışmalarda çeşitli perspektiflerle ele alındığını göstermektedir. Ayrıca bu çalışmaların ortaya koyduğu bulgular, hadis şerh literatürünün sadece metin açıklama faaliyeti olmadığı, aynı zamanda sosyal, siyasi ve entelektüel bağlamlarla şekillendiği yönündedir. Meta-sentez bulguları, hadis şerhlerindeki üretkenliğin ve güncelliğin sınırlı olduğu yönündeki eleştirilerin yeniden değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.