Sławomir Kurek

This study examines contemporary fertility patterns in Poland with a focus on differences across the rural‐urban continuum. Results reveal higher fertility rates in suburban areas than in core cities and rural districts. The study examines how total fertility rates evolve in relation to other demographic measures, such as marriage and divorce patterns, the share of births outside marriage, and the mean age of mothers at childbirth. By applying spatial autocorrelation methods, it uncovers apparent regional differences in fertility and lends support to the idea that demographic transitions often spread through diffusion processes. The total fertility rate is decomposed into tempo and quantum components. At the same time, geographically weighted regression is employed to investigate how spatial variations in fertility correlate with marriage, divorce, Nonmarital births, and maternal age. Findings shed light on the spatial differentiation of fertility and demographic change in Poland, highlighting the complex interplay between socioeconomic and geographic determinants that influence family formation and reproductive behaviour.

Functional Urban Areas (FUAs) leads to a better knowledge of urban spatial organisation, which may play a significant role in regional policy making and may be helpful in understanding the connection between urbanisation and demographic development. An explanation of population change in urban regions can be associated the second demographic transition comprising fertility decline below replacement level and postponement of births. The aim of this paper is to focus on establishing similarity patterns and anomalous values of selected demographic variables in the cores and peripheral areas of Functional Urban Areas. At the background of this study lies an assumption that population development of FUA's is shaped by different factors connected with second demographic transition and migrations. To achieve the aims the following demographic characteristics were used: population growth rate, dependency ratio, rate of natural increase, the net migration rate, and the dynamic economic ageing index, Spatial methods play an increasingly important role in contemporary socio-demographic research. In order to identify spatial systems Global Moran Statistics and the Local Indicators of Spatial Association (LISA) including Local Moran statistics as well as Getis-Ord Gi* statistics were used. The research showed global and local autocorrelation of demographic processes in Functional Urban Areas in Poland, namely population growth, natural increase, net migration and population ageing. The use of local Moran's I statistic and the Getis-Ord Gi* method has led to identification of spatial clusters and dispersions representing different demographic variables. Spatial autocorrelation methods can be useful in an analysis of demographic variables including changes in time. The main contribution of this study to the research on demographic processes in urban areas was an application of spatial groupings techniques not only to find out similarity and dissimilarity patterns of demographic indicators but also to apply this findings for the needs of spatial planning.

Nasilający się od połowy lat 90. XX w. proces suburbanizacji i metropolizacji dużych miast Polski charakteryzuje się swoistymi przemianami społeczno-demograficznymi, wśród których jedną z najbardziej widocznych jest odwrócenie strumienia migracyjnego. Dominujący do początku lat 90. XX w. kierunek napływu z otaczających terenów wiejskich do miasta centralnego uległ odwróceniu i współcześnie dominuje odpływ z niego do stref zewnętrznych obszaru metropolitalnego. Migrują nie tylko mieszkańcy Krakowa, lecz także coraz częściej zakłady przemysłowe i usługowe, co prowadzi do rozwoju i różnicowania się powiązań funkcjonalno-przestrzennych w obrębie Krakowskiego Obszaru Metropolitalnego. Celem pracy jest zbadanie zmian skali i kierunków tych powiązań w obrębie KOM przy wykorzystaniu danych dotyczących dojazdów do pracy zebranych przez GUS dla 2006 i 2011 r. Badania zostały sfinansowane ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2012/05/B/HS4/04200 w ramach projektu pt. Przekształcenia wybranych struktur społeczno-demograficznych Krakowskiego Obszaru Metropolitalnego.

Od początku lat 90. XX w. strefy podmiejskie dużych miast w Polsce (bez względu, jaki zasięg ich przyjmiemy) charakteryzują się swoistymi przemianami demograficznymi, odróżniającymi je od miast i obszarów wiejskich w granicach administracyjnych. Zmniejszenie natężenia migracji ze wsi do miast i zmiana ich kierunku na miasto wieś, a w szczególności miasto–strefa podmiejska spowodowały znaczące zmiany struktury wieku, a także ruchu naturalnego i, co za tym idzie, dynamiki zaludnienia gmin otaczających duże ośrodki miejskie. Celem badań jest określenie zmian w koncentracji przestrzennej ludności na obszarze Krakowskiego Obszaru Metropolitalnego. Przeanalizowano także zmiany w relacjach pomiędzy głównymi składowymi przyrostu rzeczywistego ludności (przyrostem naturalnym i saldem migracji), aby określić poziom rozwoju procesów suburbanizacji demograficznej w poszczególnych strefach KOM. Analizę przeprowadzono w ujęciu gminnym w czterech przekrojach czasowych: 1988, 1995, 2002 oraz 2011 r. Badania zostały sfinansowane ze Środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2012/05/B/HS4/04200 w ramach projektu pt. „Przekształcenia wybranych struktur społeczno-demograficznych Krakowskiego Obszaru Metropolitalnego”.

Proces starzenia się ludności, który nasilił się w Polsce na przełomie XX i XXI w., przebiegał szczególnie intensywnie w miastach. Jego tempo i wielkość uwarunkowane były sytuacją ekonomiczną ośrodków miejskich oraz tym, jak udało im się przejść transformację gospodarczą. Współczesne miasta oraz zachodzące w nich procesy społeczno-demograficzne, coraz silniej wiążą się z sąsiadującymi z nimi obszarami wiejskimi, tworząc miejskie obszary funkcjonalne (MOF). Celem artykułu jest zbadanie tempa oraz przestrzennego zróżnicowania procesu starzenia się ludności w miejskich obszarach funkcjonalnych. W badaniach wzięto do analizy 151 MOF-ów podzielonych na sześć poziomów hierarchicznych. Zaawan-sowanie procesu starzenia się mieszkańców MOF-ów badano w podziale na rdzeń i strefę zewnętrzną. Przeprowadzone badania wskazują, że w analizowanym okresie starzenie ludności MOF-ów przebiegało szybciej, niż pozostałych, peryferyjnych obszarów kraju. Należy jednak podkreślić, że oficjalne dane wykorzystane w badaniach nie uwzględniają nierejestrowanego odpływu migracyjnego z obszarów peryferyjnych, co może wpływać na zaniżenie poziomu starości ich mieszkańców. Na początku lat 90. XX w. proces starzenia się był najbardziej zaawansowany w MOF-ach ulokowanych najwyżej w hierarchii, jednakże z upływem czasu doszło do jego konwergencji. Natomiast w obrębie poszczególnych typów MOF-ów utrzymuje się podział na bardziej zaawansowane w procesie starzenia się rdzenie i „młodsze” strefy zewnętrzne.