Hurşit Yetmen

Yarı kurak kentlerde kentsel ısı adası; yalnızca yapılaşma yoğunluğuna bağlı bir sıcaklık artışı değil yüzey nemi, sulama, açık alanlar, topoğrafya ve gece soğuma kapasitesiyle birlikte şekillenen karmaşık bir kentsel iklim sorunudur. Bu araştırma, Şanlıurfa’da kentsel alan ile çevresindeki farklı yerel çevreler arasındaki hava sıcaklığı farklılaşmasını saatlik ve mevsimsel ölçekte değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada 2023 yılına ait saatlik ortalama, maksimum ve minimum sıcaklık verileri ile günlük toplam yağış verileri kullanılmış; kent istasyonu referans alınarak çevre istasyonlarla ham ve yükseltiye göre düzeltilmiş sıcaklık farkları incelenmiştir. Bulgular, kent istasyonunun genel olarak çevresine göre daha sıcak kaldığını ancak ham sıcaklık farklarının yükselti koşullarından etkilenebildiğini göstermektedir. Yükselti düzeltmesi sonrasında da kentsel termal etkinin devam etmesi, Şanlıurfa’da kentsel ısı adasının belirgin olduğunu ortaya koymaktadır. Bu etki özellikle gece saatlerinde ve minimum sıcaklıklarda güçlenmekte; dolayısıyla kentsel ısı riski yalnızca gündüz aşırı sıcaklıklarıyla değil, gece ısı birikimi ve sınırlı gece soğumasıyla da ilişkilidir. Sonuçlar, yarı kurak kentlerde iklim duyarlı planlama yaklaşımlarının; gölgeleme, hava dolaşımı, serin yüzeyler, su verimli yeşil altyapı ve gece soğumasını destekleyen açık alan düzenlemeleriyle birlikte ele alınması gerektiğini göstermektedir.

The adequacy and accessibility of active park areas in the district center of Karaköprü were evaluated using a Geographic Information Systems based network analysis approach. Transportation networks, neighborhood boundaries, population data, and park locations were subjected to accuracy checks and prepared for analysis. A service area analysis was conducted in ArcGIS, and pedestrian accessibility to parks was examined through 2, 4, 6, 8, and 10 minute walking zones. The findings indicate that park areas are spatially unevenly distributed across neighborhoods and that significant differences exist in per capita park area. In the neighborhoods of Mehmetçik, Güllübağ, Seyrantepe, and Çamlıyayla, park areas are either absent or severely insufficient. In contrast, neighborhoods such as Doğukent, Çankaya, Esentepe, and Karşıyaka exhibit higher values of per capita park area. The districtwide average of 3.4 m² per person falls below commonly accepted planning standards. In some neighborhoods, walking times exceed six minutes, and in areas without parks, access is attained through adjacent neighborhoods. Ensuring fair and balanced access to parks is essential for spatial equity. In semi-arid urban environments such as Şanlıurfa and Karaköprü, the multifunctional roles of parks in supporting climate adaptation and enhancing urban resilience further increase their significance in planning processes. The study comparatively assessed accessibility patterns together with population density, and the spatial distribution of inequalities was illustrated through maps.

ÖzÇalışma, Doğu Anadolu Bölgesi’nde kapalı havza niteliği taşıyan Erçek Gölü’nün 1986–2025 dönemindeki yüzey alanı değişimlerini ortaya koymayı ve bu değişimleri iklimsel değişkenlerle ilişkilendirerek gölün hidroklimatik duyarlılığını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, yıllık göl alanı serisi Landsat 4–5 TM, Landsat 7 ETM+ ve Landsat 8–9 OLI/TIRS görüntülerinden üretilmiş; meteorolojik analizlerde Van ve Özalp istasyonlarına ait sıcaklık ve yağış verileri kullanılmıştır. Potansiyel evapotranspirasyon (PET) Hargreaves–Samani yöntemiyle hesaplanmış, ayrıca yıllık ve hidrolojik yıl ölçeğinde su dengesi serileri türetilmiştir. Eğilim analizlerinde Mann–Kendall, modified Mann–Kendall, Sen’in eğim tahmini ve Pettitt testleri; ilişkilerin belirlenmesinde ise Pearson ve Spearman korelasyon analizleri yapılmıştır. Bulgular, Erçek Gölü’nün mutlak alanında ve yıllık alan değişiminde istatistiksel olarak anlamlı, monoton bir uzun dönem trend bulunmadığını; buna karşılık göl alanının yıllar arası belirgin dalgalanma gösterdiğini ortaya koymuştur. İklim serileri ise daha belirgin bir sinyal vermektedir: PET ve sıcaklık değişkenleri hem Van istasyonunda hem de Özalp istasyonunda anlamlı biçimde artarken, yağış serileri özellikle Özalp istasyonunda azalış eğilimi göstermektedir. Korelasyon sonuçları, gölün mutlak alanının daha çok bir ve iki yıl gecikmeli yağış ve su dengesi serileriyle ilişkili olduğunu; yıllık alan değişiminin ise eşzamanlı hidrolojik yıl yağışıyla pozitif, sıcaklık ve PET ile negatif ilişkiler verdiğini göstermiştir. Bu bulgular, Erçek Gölü’nün alan dinamiklerinin hem kısa süreli meteorolojik zorlamalara hem de çok yıllı hidrolojik hafıza etkilerine bağlı olarak şekillendiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, göl yüzey alanının değerlendirilmesinde yağış, PET ve su dengesi bileşenlerinin birlikte ele alınması, kapalı havza göllerinin iklim değişkenliğine verdiği tepkinin daha doğru yorumlanmasını sağlamaktadır.

Şeyh Müslüm Mağaraları, Şanlıurfa’nın batısında, Direkli Deresi havzasının aşağı kesimlerinde, Direkli Deresi ve kolları tarafından yarılmış plato sahasının yüzeye yakın kesiminde yer alırlar. Çalışma sahasında litolojik açıdan farklı özelliklere sahip katmanlardan oluşan Oligosen-Alt Miyosen yaşlı Fırat Formasyonu, en üstte nispeten saflık derecesi yüksek orta ve kalın tabakalı ve bol çatlaklı kireçtaşları ile başlar. Sözü edilen kireçtaşları plato yüzeyinde geniş alanlar kaplar. Bu birim alttan geçirimsiz özelliğe sahip ince taneli, killi plaketli kireçtaşları ile sınırlandırılır. Şeyh Müslim 1 ve 2 Mağaraları alttaki karstik kaide seviyesi rolü oynayan geçirimsiz killi plaketli kalkerlerin üzerinde yer alan nispeten karstlaşmaya uygun kireçtaşlarının içinde oluşmuşlardır. Her ikisi de çatlaklar ve tabaka yüzeylerinde su hareketlerine bağlı olarak hem fiziksel hem de kimyasal süreçlerin etkisiyle oluşmuş yatay mağaralardır. Mağaraların oluşumu, Direkli Deresi’nin morfolojik kaide seviyesine tabi bir şekilde başlamış, neotektonik dönemde Akçakale Grabeni fasılalarla çökerken, buna bağlı olarak Direkli Deresi yatağını derinleştirmiş ancak Fırat Formasyonu’nun kil içeriği yüksek geçirimsiz özellikteki plaketli kalker seviyeleri, mağara oluşumu açısından karstik taban seviyesi rolü oynamıştır. Günümüzde Direkli Deresi yatağından yaklaşık 80 metre yukarıda bulunan mağaralar, diğer karstik mağaralar gibi oluşum bakımından ikincil mağaralardır. Ancak hem oluşum hem de tahrip safhasının birlikte belirleyici etkide bulunduğu, gelişimlerinde kimyasal çözülme ile birlikte fiziksel aşınmanın da etkili olduğu Şeyh Müslüm Mağaraları, bu yönleriyle ilginç bir karaktere sahiptir. Bu araştırmada öncelikli olarak Şeyh Müslüm Mağaraları’nın oluşumunun ortaya konulması amaçlanmıştır. Çalışma yörede etkili olan karstlaşma sürecinin belirlenmesi açısından da ayrıca öneme sahiptir. Araştırma kapsamında muhtelif zamanlarda gerçekleştirilen arazi çalışmalarında mağaraların öncelikle plan ve kesitleri çıkartılmış, mağaraların konumları jeomorfoloji, litoloji ve tektonik açıdan değerlendirilmiş, mağaraların oluşumu çevresi ile birlikte ele alınmıştır. Bu çalışmanın Şanlıurfa yöresinde ve daha geniş bir alanda Fırat Formasyonu üzerinde karstlaşmayı denetleyen faktörlerin belirlenmesine ışık tutacağı düşünülmektedir.

Bu çalışmada Ahlat kıyı ovasındaki yeraltı suları araştırılmıştır. Bu arazilerde 2002 yılından sonra açılan çok sayıda kuyu aracılığıyla sulamalı tarım yaygın biçimde yapılmaya başlamıştır. Bu çalışmayla araştırma sahasındaki yeraltı suyunun fiziksel ve kimyasal özelliklerinin belirlenmesi, bu özelliklere dayanarak Van Gölü kıyısına yakın tatlı su akiferlerine olası tuzlu göl suyu karışımının araştırılması amaçlanmıştır. Çalışma alanını temsil edebilecek coğrafi verilerin üretilmesi için beş kuyu seçilmiştir. Su örnekleri, Harran Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi (HÜBTAM) prosedürlerine uygun olarak, 2017 yılı içerisinde Haziran ve Eylül aylarında seçilen kuyulardan alınarak test edilmiştir. Yeraltı suyu verilerinin alansal dağılışının değerlendirmesini yapmak amacı ile Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) yazılımlarından faydalanılmıştır. Kuyu sularının bazı fiziksel ve kimyasal özellikleri arazi çalışmalarında test edilmiştir. Yeraltı sularının Klorür (Cl⁻) konsantrasyonları ve hidrokimyasal fasiyes değişimi tuzlulaşma süreçlerinin değerlendirilmesi için yorumlanmıştır. Buna göre 1 no’lu kuyu civarındaki yeraltı sularında göl suyuyla bağlantılı kimyasal değişim saptanmıştır. Bu durum su örneklerine ait Piper diyagramında da açıkça görülmektedir. Hidrokimyasal süreçlerin yanında yeraltı suyundaki değişimi etkileme potansiyeli olan Van Gölü’nün seviye değişiklikleri, arazi kullanımındaki değişiklikler ve derin sondaj kuyularının açılması gibi etkenler de değerlendirilmiştir. Yeraltı suyunun tuzlu göl suyu ile etkileşime girmesi sonucunda tatlı suyun kimyasal bileşiminde önemli değişiklikler meydana gelir. Yeraltı suyuna göl suyunun karıştığı kısımlardaki kuyu sularında (1. kuyu civarı) her iki ölçüm döneminde de diğer tüm kuyulardan daha yüksek pH, EC, %Na, Cl⁻ ve SAR değerleri gözlenmiştir. Bu gözlemlere göre araştırma alanının sadece en güneyinde, kıyıya yakın kısımlarda göl suyunun yeraltı suyuna karıştığı, diğer kıyı kısımlarında karışmadığı tespit edilmiştir.