Г. К. Шахажанова
Research Subjects
Г. К. Шахажанова has a total of 11 co-authors. Here are the top co-authors by number of shared publications:
- Kulyay Zhaxylikova
Department of Kazakh and Russian Languages, Institute of Project Management, Satbayev University, Republic of Kazakhstan, Almaty
2 shared publications - Rauza Uskenbayeva
Department of Kazakh and Russian Languages, Institute of Project Management, Satbayev University (K. Satbayev Kazakh National Technical Research University), Almaty, Kazakhstan
2 shared publications - Sagira Odanova
Satbayev University
2 shared publications - Zifa Kakbaevna Temirgazina
Pavlodar Pedagogical University named after A. Margulan
2 shared publications - Алмас Үдербаев
Қ. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті, Қазақстан, Алматы қ
2 shared publications - Alfiya Omurzakova
Department of Kazakh and Russian Languages, Institute of Project Management, Satbayev University (K. Satbayev Kazakh National Technical Research University), Almaty, Kazakhstan
1 shared publication
Latest Publications
- Open Access
- 18 July 2026
- Published by A.Baitursynuly Institute of Linguistics in Tiltanym
- No. 2,p. 28-38
Dynamics of the Word-Formation Model with the Component -khana in the Kazakh Language of the Independence Era
The article analyzes nouns with the affixoid - khana formed through compounding. The aim of the study is to reveal the dynamics of the word-formation model with the named affixoid in the Kazakh language during the period of independence, when it was activated for the nomination of new political, sociocultural, organizational, and everyday realities, phenomena, and concepts. Despite the Persian origin of the word “khana” it became naturalized in the Kazakh language and was actively used in Old Kazakh for the formation of nouns. Then, during the colonial period, when the demand for the Kazakh language gradually declined, this word-formation model ceased to be active and frequent. However, the new sociocultural reality that came with the declaration of independence included internal mechanisms of language, in particular the formation of complex words using the affix - khana . The article describes the most commonly used structural and semantic models for forming nouns with - khana : with the first component being a noun and with the first component being a verb. The semantic models of complex words denote either the location, sale, or storage of certain items, or a place for professional activities: cooking, medical treatment, crafts, etc. The most common model in modern Kazakh is the one with the first component being a noun. The component - khana has partially lost its lexical meaning, and its main function has become word-formation and the transmission of grammatical meaning in new compound words.
- 18 July 2026
- Published by A.Baitursynuly Institute of Linguistics in Tiltanym
- No. 2,p. 28-38
Open AccessDynamics of the Word-Formation Model with the Component -khana in the Kazakh Language of the Independence Era
The article analyzes nouns with the affixoid - khana formed through compounding. The aim of the study is to reveal the dynamics of the word-formation model with the named affixoid in the Kazakh language during the period of independence, when it was activated for the nomination of new political, sociocultural, organizational, and everyday realities, phenomena, and concepts. Despite the Persian origin of the word “khana” it became naturalized in the Kazakh language and was actively used in Old Kazakh for the formation of nouns. Then, during the colonial period, when the demand for the Kazakh language gradually declined, this word-formation model ceased to be active and frequent. However, the new sociocultural reality that came with the declaration of independence included internal mechanisms of language, in particular the formation of complex words using the affix - khana . The article describes the most commonly used structural and semantic models for forming nouns with - khana : with the first component being a noun and with the first component being a verb. The semantic models of complex words denote either the location, sale, or storage of certain items, or a place for professional activities: cooking, medical treatment, crafts, etc. The most common model in modern Kazakh is the one with the first component being a noun. The component - khana has partially lost its lexical meaning, and its main function has become word-formation and the transmission of grammatical meaning in new compound words.
- 27 March 2026
- Published by Toraighyrov University in Bulletin of Toraighyrov University. Philology series
- No. 1,2026,p. 505-519
ҚАЗАҚ-ТҮРІК ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ЖҰМБАҚ АЙТЫС
Бұл зерттеуде қазақ жұмбақ айтысы мен түрік халқының муамма аталатын жанрының құрылымдық, мазмұндық және функционалдық ерекшеліктері салыстырмалы-тарихи, құрылымдық және мәтіндік талдау әдістері арқылы қарастырылды. Жұмбақ айтыс пен муамма түркі халықтарының дәстүрлі поэтикалық мәдениетінде ерекше орын алатын ауызша сөз өнерінің бір түрі болып табылады. Екі жанр да сұрақ-жауап түрінде құрылады, ой ұшқырлығын, логикалық тереңдікті және тыңдаушының білімін сынауға бағытталған. Жұмбақ айтыс қазақ ақындары арасындағы тапқырлық пен суырыпсалмалық өнерді сынаса, түрік муаммасы ашық әдеби дәстүрінде жұмбақтарды шешу арқылы даналықты көрсетуді мақсат етеді. Зерттеу барысында жұмбақ айтысы мен муамма дәстүрінің пайда болуы, дамуы және олардың поэтикалық құрылымы талданды. Айтыстың суырыпсалмалық сипаты, дидактикалық мазмұны және шешендік өнермен байланысы көрсетілді. Түрік ашықтарының муамма айту дәстүрі жұмбақ айтыспен салыстырылды. Екі жанрдың да сұрақ-жауап түрінде құрылатыны, олардың поэтикалық формасы мен мазмұны ұқсас болғанымен, мәдени-тарихи ерекшеліктеріне байланысты өзіндік айырмашылықтары бары анықталды. Зерттеу қазақ және түрік халықтарының әдеби-мәдени сабақтастығын зерделеуге, халық поэзиясындағы жұмбақ жанрының маңызын ашуға және оның тарихи негіздерін түсінуге мүмкіндік береді.
- 27 March 2026
- Published by Toraighyrov University in Bulletin of Toraighyrov University. Philology series
- No. 1,2026,p. 505-519
ҚАЗАҚ-ТҮРІК ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ЖҰМБАҚ АЙТЫС
Бұл зерттеуде қазақ жұмбақ айтысы мен түрік халқының муамма аталатын жанрының құрылымдық, мазмұндық және функционалдық ерекшеліктері салыстырмалы-тарихи, құрылымдық және мәтіндік талдау әдістері арқылы қарастырылды. Жұмбақ айтыс пен муамма түркі халықтарының дәстүрлі поэтикалық мәдениетінде ерекше орын алатын ауызша сөз өнерінің бір түрі болып табылады. Екі жанр да сұрақ-жауап түрінде құрылады, ой ұшқырлығын, логикалық тереңдікті және тыңдаушының білімін сынауға бағытталған. Жұмбақ айтыс қазақ ақындары арасындағы тапқырлық пен суырыпсалмалық өнерді сынаса, түрік муаммасы ашық әдеби дәстүрінде жұмбақтарды шешу арқылы даналықты көрсетуді мақсат етеді. Зерттеу барысында жұмбақ айтысы мен муамма дәстүрінің пайда болуы, дамуы және олардың поэтикалық құрылымы талданды. Айтыстың суырыпсалмалық сипаты, дидактикалық мазмұны және шешендік өнермен байланысы көрсетілді. Түрік ашықтарының муамма айту дәстүрі жұмбақ айтыспен салыстырылды. Екі жанрдың да сұрақ-жауап түрінде құрылатыны, олардың поэтикалық формасы мен мазмұны ұқсас болғанымен, мәдени-тарихи ерекшеліктеріне байланысты өзіндік айырмашылықтары бары анықталды. Зерттеу қазақ және түрік халықтарының әдеби-мәдени сабақтастығын зерделеуге, халық поэзиясындағы жұмбақ жанрының маңызын ашуға және оның тарихи негіздерін түсінуге мүмкіндік береді.
- Open Access
- 15 March 2026
- Published by L. N. Gumilyov Eurasian National University in Turkic Studies Journal
- Vol. 8 (1) , 182-197
Музыкальная лексика в словаре Махмуда ал-Кашгари
В статье анализируется музыкальная лексика, представленная в словаре Махмуда ал-Кашгари «Диван Лугат ат-Турк» XI века. Исследователи полагают, что музыкальными словами и терминами должна быть освоена специальная лингвистическая наука – лексикология, в которой изучается семантика, эта методология, определение слов с музыкальными значениями. В качестве основного метода исследования избран этнолингвистический подход, при котором семантика слова определяется с учетом специфики этнического, историко-культурного контекста. В лексемах, обозначающих музыкальную, музыкальную деятельность, отражаются значимые фрагменты картин мира древних тюрков. Слова, входящие в музыкальную лексику тезауруса аль-Кашгари, передают элементы основной музыкальной деятельности тюрков: глаголы, указывающие на воздействие музыкальными инструментами, на исполнение песен, названия музыкальных инструментов, их устойчивость, названия исполнителей музыки и песен, песенных жанров. Глаголы называют обобщенное, недифференцированное воздействие каким-либо музыкальным средством. Кроме того, в словаре присутствуют глаголы, обозначающие музыкальное значение, например, глагол ḳub за ̴ имеет значение «играть на кобызе». Глагол образован от именительного кубуз (кобыз) . В словаре обнаружены 4 лексемы, называющие разновидности кобыза, дифференцированные в зависимости от характера звучания. В словарных статьях лексема с музыкальными значениями ал-Кашгари приводит контекстические варианты слов и поясняет их контекстные особенности, обусловленные особенностями в диалектах или влиянии арабского языка. Музыка и пение являются частью жизни тюрков: они сопровождают свадебные, похоронные, родинные обряды, охоту и прочее, что приводит к созданию функционального разнообразия жанров песен и их воспроизведения. К важнейшим функциям пения и музыки относится сакральная функция. Они использовали камами (шаманами) для налаживания контакта с мировой духовой. Исследователи отмечают традиционное использование кобызы в камлании шаманов в тюркских племенах огузской группы, тогда как в остальных тюркских племенах шаманы использовали в основном бубен. В повседневных и сакральных обрядах и ритуалах древних тюрков пение, музыка, ритм занимали самое важное место, и это нашло отражение в тезаурусе Махмуда аль-Кашгари. Музыка, пение, ритм, по мнению тюрков, поддерживают космический порядок и гармонию, выступая организующими элементами их мифопоэтической картины мира.
- 15 March 2026
- Published by L. N. Gumilyov Eurasian National University in Turkic Studies Journal
- Vol. 8 (1) , 182-197
Open AccessМузыкальная лексика в словаре Махмуда ал-Кашгари
В статье анализируется музыкальная лексика, представленная в словаре Махмуда ал-Кашгари «Диван Лугат ат-Турк» XI века. Исследователи полагают, что музыкальными словами и терминами должна быть освоена специальная лингвистическая наука – лексикология, в которой изучается семантика, эта методология, определение слов с музыкальными значениями. В качестве основного метода исследования избран этнолингвистический подход, при котором семантика слова определяется с учетом специфики этнического, историко-культурного контекста. В лексемах, обозначающих музыкальную, музыкальную деятельность, отражаются значимые фрагменты картин мира древних тюрков. Слова, входящие в музыкальную лексику тезауруса аль-Кашгари, передают элементы основной музыкальной деятельности тюрков: глаголы, указывающие на воздействие музыкальными инструментами, на исполнение песен, названия музыкальных инструментов, их устойчивость, названия исполнителей музыки и песен, песенных жанров. Глаголы называют обобщенное, недифференцированное воздействие каким-либо музыкальным средством. Кроме того, в словаре присутствуют глаголы, обозначающие музыкальное значение, например, глагол ḳub за ̴ имеет значение «играть на кобызе». Глагол образован от именительного кубуз (кобыз) . В словаре обнаружены 4 лексемы, называющие разновидности кобыза, дифференцированные в зависимости от характера звучания. В словарных статьях лексема с музыкальными значениями ал-Кашгари приводит контекстические варианты слов и поясняет их контекстные особенности, обусловленные особенностями в диалектах или влиянии арабского языка. Музыка и пение являются частью жизни тюрков: они сопровождают свадебные, похоронные, родинные обряды, охоту и прочее, что приводит к созданию функционального разнообразия жанров песен и их воспроизведения. К важнейшим функциям пения и музыки относится сакральная функция. Они использовали камами (шаманами) для налаживания контакта с мировой духовой. Исследователи отмечают традиционное использование кобызы в камлании шаманов в тюркских племенах огузской группы, тогда как в остальных тюркских племенах шаманы использовали в основном бубен. В повседневных и сакральных обрядах и ритуалах древних тюрков пение, музыка, ритм занимали самое важное место, и это нашло отражение в тезаурусе Махмуда аль-Кашгари. Музыка, пение, ритм, по мнению тюрков, поддерживают космический порядок и гармонию, выступая организующими элементами их мифопоэтической картины мира.
- 30 September 2025
- Published by Toraighyrov University in Bulletin of Toraighyrov University. Philology series
- No. 3,2025,p. 203-215
Транслингвизм және қазақ тілі: жаһандық тәжірибе мен ұлттық сабақтастық
Мақалада тілдерді екінші немесе шет тілі ретінде оқытудың жаңа бағытының бірі – транслингвизм, яғни тілді транслингвалды оқыту мәселесінің зерттелуін зерделеу негізінде қазақ тілін түркітілдес білімгерлерге транслингалды тәсіл арқылы оқытудың ғылыми-теориялық негіздерін айқындау мәселесі қарастырылады. Мақаланың мақсаты – қазақ тілін түркітілдес білімгерлерге транслингалды тәсіл арқылы оқытудың ғылыми-теориялық негіздерін айқындап, басты қағидаларын анықтау болып табылады. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін аталған мәселе бойынша әр жылдары алыс-жақын шетелдік, отандық лингвистика және әдістеме ілімінде шыққан ғылыми-теориялық, ғылыми-әдістемелік еңбектер мен ғалымдардың озық тәжірибелерімен танысып, талдай келе, жалпы тілдерді шет тілі және екінші тіл ретінде транслингвалды аспектіде оқыту мәселесінің зерттелуіне шолу жасалынды. Отандық тіл білімінде, әлеуметтік лингвистикада кейінгі кезде транслингвизм ұғымы пайда болғанымен, әдістеме саласына бұл ұғым әлі ене қойған жоқ. Сондықтан отандық және шетелдік зерттеушілер еңбектеріндегі транслингвалдық тәсілдің басты ұғымы, мәні мен типологиясын зерделеу; жаһандық тәжірибе мен ұлттық сабақтастық негізінде оқытудың транслингвалды тәсілін қазіргі отандық лингводидактиканың теориялық және әдіснамалық аппаратына енгізудің маңыздылығын айқындау бағытында оиандық, алыс және жақын шет елдік ғалымдардың іргелі ғылыми жұмыстарына еңбектеріне теориялық әдіснамалық қырынан шолу жасалынды. Соның нәтижесінде тілдерді транслингалды аспектіде оқытудың дәстүрлі оқыту жүйесінен ерекшелігі анықталып, ғылыми-теориялық негіздері айқындалды. Кілтті сөздер: транслингалды аспект, транслингвизм, көптілділік, кодаралық, қазақ тілі, екінші тіл, парадигма.
- 30 September 2025
- Published by Toraighyrov University in Bulletin of Toraighyrov University. Philology series
- No. 3,2025,p. 203-215
Транслингвизм және қазақ тілі: жаһандық тәжірибе мен ұлттық сабақтастық
Мақалада тілдерді екінші немесе шет тілі ретінде оқытудың жаңа бағытының бірі – транслингвизм, яғни тілді транслингвалды оқыту мәселесінің зерттелуін зерделеу негізінде қазақ тілін түркітілдес білімгерлерге транслингалды тәсіл арқылы оқытудың ғылыми-теориялық негіздерін айқындау мәселесі қарастырылады. Мақаланың мақсаты – қазақ тілін түркітілдес білімгерлерге транслингалды тәсіл арқылы оқытудың ғылыми-теориялық негіздерін айқындап, басты қағидаларын анықтау болып табылады. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін аталған мәселе бойынша әр жылдары алыс-жақын шетелдік, отандық лингвистика және әдістеме ілімінде шыққан ғылыми-теориялық, ғылыми-әдістемелік еңбектер мен ғалымдардың озық тәжірибелерімен танысып, талдай келе, жалпы тілдерді шет тілі және екінші тіл ретінде транслингвалды аспектіде оқыту мәселесінің зерттелуіне шолу жасалынды. Отандық тіл білімінде, әлеуметтік лингвистикада кейінгі кезде транслингвизм ұғымы пайда болғанымен, әдістеме саласына бұл ұғым әлі ене қойған жоқ. Сондықтан отандық және шетелдік зерттеушілер еңбектеріндегі транслингвалдық тәсілдің басты ұғымы, мәні мен типологиясын зерделеу; жаһандық тәжірибе мен ұлттық сабақтастық негізінде оқытудың транслингвалды тәсілін қазіргі отандық лингводидактиканың теориялық және әдіснамалық аппаратына енгізудің маңыздылығын айқындау бағытында оиандық, алыс және жақын шет елдік ғалымдардың іргелі ғылыми жұмыстарына еңбектеріне теориялық әдіснамалық қырынан шолу жасалынды. Соның нәтижесінде тілдерді транслингалды аспектіде оқытудың дәстүрлі оқыту жүйесінен ерекшелігі анықталып, ғылыми-теориялық негіздері айқындалды. Кілтті сөздер: транслингалды аспект, транслингвизм, көптілділік, кодаралық, қазақ тілі, екінші тіл, парадигма.
- 28 March 2025
- Published by Toraighyrov University in Bulletin of Toraighyrov University. Philology series
- No. 1.2025,p. 432-444
ҚАЗАҚ МИФОЛОГЕМАСЫНДАҒЫ «ТӘҢІР» МИФОНИМІНІҢ ЭТНОМӘДЕНИ ЕРЕКШЕЛІГІ
Кез келген ұлттың тарихы, мәдениеті, тіл арқылы көрінетінін ескерсек, қазіргі жаһандану дәуірінде Әлемдік кеңістікте мәдениетаралық қатынастар барысында ұлт құндылығын, танымын бойына сіңірген тәңір теонимін тіл тұрғысынан талдап, көрсетуді осы мақалада негіз етіп алдық. Түркі халықтарына ортақ «жаратушы», «әлемді билеуші» мағынасымен қатар, қазақ халқының таным-түсінігіндегі «тәңір» сөзі «құдыретті тылсым ие» ұғымында қолданылатыны белгілі. Ұлттың болмысындағы өзгешеліктер ұлттық этносқа қатысты. Басқаша айтқанда, мұндай ерекшеліктер этносқа ғана тән дүние. Сол себептен де ерек этносқа тиесілі өзгешелікті қисын тұрғысынан этно-мәдени яки ұлттық, мәдени-ұлттық немесе мәдени-тілдік деген жөн болар. Осыған орай, лингвомәдени талдаулар тіл өзгешелігі мен мәдениеттің өзара қатынасында іске асатын ұлт негізіндегі құбылыстарды зерртеу нысанына алады Ұсынып отырған мақалада қазақ мәдениетінің базистік феномені, ежелгі кезеңдегі таным-түсініктің, ортаны меңгеру мүмкіндігінің ең ескі көрінісі ретіндегі мифологемалардың этномәдени және танымдық аспектісін ашу мәселесі тілді зерттеудің «қазақ әлемін тіл арқылы тану» үрдісіне жаңа бағыттарымен сабақтасады. Сонымен қатар мақалада ғаламның мифопоэтикалық үлгісіндегі мифологемалардың ұлттық-дүниетанымдық ерекшелігінің лингвомәдени мазмұны ашылып, шынайылық дәрежесі қазақ мифологиялық моделін құрайтын қазақ тіліндегі мифологемалардың өрісі арқылы дәлелденеді. Мақалада қазақ тілінде ғана емес түркі тілдерінде де кең қолданысқа ие тәңір сөзінің танымдық, ұлттық мәдени қыры айқындалады. Оның мифологиялық, фольклорлық шығармалар тіліндегі қолданысы сараланады. Көркем шығармалар тіліндегі қолданыс өрісі көрсетіледі. Кілтті сөздер: тәңір, құдай, жаратушы, мифтік ойлау, ұлттық мәдениет, мифологема, мифоним.
- 28 March 2025
- Published by Toraighyrov University in Bulletin of Toraighyrov University. Philology series
- No. 1.2025,p. 432-444
ҚАЗАҚ МИФОЛОГЕМАСЫНДАҒЫ «ТӘҢІР» МИФОНИМІНІҢ ЭТНОМӘДЕНИ ЕРЕКШЕЛІГІ
Кез келген ұлттың тарихы, мәдениеті, тіл арқылы көрінетінін ескерсек, қазіргі жаһандану дәуірінде Әлемдік кеңістікте мәдениетаралық қатынастар барысында ұлт құндылығын, танымын бойына сіңірген тәңір теонимін тіл тұрғысынан талдап, көрсетуді осы мақалада негіз етіп алдық. Түркі халықтарына ортақ «жаратушы», «әлемді билеуші» мағынасымен қатар, қазақ халқының таным-түсінігіндегі «тәңір» сөзі «құдыретті тылсым ие» ұғымында қолданылатыны белгілі. Ұлттың болмысындағы өзгешеліктер ұлттық этносқа қатысты. Басқаша айтқанда, мұндай ерекшеліктер этносқа ғана тән дүние. Сол себептен де ерек этносқа тиесілі өзгешелікті қисын тұрғысынан этно-мәдени яки ұлттық, мәдени-ұлттық немесе мәдени-тілдік деген жөн болар. Осыған орай, лингвомәдени талдаулар тіл өзгешелігі мен мәдениеттің өзара қатынасында іске асатын ұлт негізіндегі құбылыстарды зерртеу нысанына алады Ұсынып отырған мақалада қазақ мәдениетінің базистік феномені, ежелгі кезеңдегі таным-түсініктің, ортаны меңгеру мүмкіндігінің ең ескі көрінісі ретіндегі мифологемалардың этномәдени және танымдық аспектісін ашу мәселесі тілді зерттеудің «қазақ әлемін тіл арқылы тану» үрдісіне жаңа бағыттарымен сабақтасады. Сонымен қатар мақалада ғаламның мифопоэтикалық үлгісіндегі мифологемалардың ұлттық-дүниетанымдық ерекшелігінің лингвомәдени мазмұны ашылып, шынайылық дәрежесі қазақ мифологиялық моделін құрайтын қазақ тіліндегі мифологемалардың өрісі арқылы дәлелденеді. Мақалада қазақ тілінде ғана емес түркі тілдерінде де кең қолданысқа ие тәңір сөзінің танымдық, ұлттық мәдени қыры айқындалады. Оның мифологиялық, фольклорлық шығармалар тіліндегі қолданысы сараланады. Көркем шығармалар тіліндегі қолданыс өрісі көрсетіледі. Кілтті сөздер: тәңір, құдай, жаратушы, мифтік ойлау, ұлттық мәдениет, мифологема, мифоним.